Các đợt tập kích tên lửa đạn đạo Nga khiến phòng không Ukraine quá tải, khi Kiev không còn công cụ ngăn chặn loại vũ khí khó đối phó nhất.
Nga trong tháng 7 phóng tổng cộng 381 tên lửa cùng hàng nghìn máy bay không người lái (UAV) trong các cuộc tập kích quy mô lớn nhằm vào Ukraine. Điều này đồng nghĩa Ukraine hứng chịu trung bình hơn 12 quả tên lửa mỗi ngày, mức cao nhất kể từ khi xung đột bùng phát.
Tên lửa đạn đạo cũng xuất hiện nhiều hơn trong các đợt tấn công, tạo ra sức ép ngày càng lớn lên hệ thống phòng không Ukraine. Không quân Ukraine cho biết họ chỉ đánh chặn được khoảng 58% tổng số tên lửa Nga trong tháng 7. Đối với tên lửa đạn đạo, gồm Iskander-M và S-400, tỷ lệ này chỉ 28%.
Lượng tên lửa Nga phóng vào Ukraine qua các tháng theo thống kê của Không quân Ukraine. Đồ họa: ABC News
Trong cuộc tập kích rạng sáng 5/8, không quân Ukraine thừa nhận không hạ được bất kỳ mục tiêu nào trong 4 tên lửa hành trình siêu thanh Oniks và siêu vượt âm Zircon, 24 tên lửa đạn đạo Iskander-M và đạn phòng không S-400 hoán cải mà Nga phóng. Các hệ thống Patriot của Ukraine hoàn toàn "im hơi lặng tiếng" trong cuộc tấn công, dường như đã cạn kiệt đạn đánh chặn.
Các diễn biến cho thấy nỗi bất lực của Ukraine khi Nga tăng cường tấn công bằng tên lửa đạn đạo, loại vũ khí có khả năng xuyên thủng lưới phòng không tốt hơn và khó đánh chặn hơn nhiều so với tên lửa hành trình.
Không kịp phản ứng
Lợi thế lớn nhất của tên lửa đạn đạo nằm ở đặc tính kỹ thuật. Quả đạn bay với tốc độ rất cao, theo quỹ đạo gần như thẳng đứng khi lao xuống mục tiêu, khiến lực lượng phòng không chỉ có vài phút để xác định, tính toán quỹ đạo và phóng tên lửa đánh chặn.
Khói lửa bốc lên sau một đòn tập kích của Nga vào Kiev, Ukraine ngày 19/7. Ảnh: Reuters
"Có rất ít tiếng động báo hiệu, ngay sau đó là một tiếng nổ lớn", Ivan Stupak, cựu sĩ quan Cơ quan An ninh Ukraine, mô tả về một vụ tập kích tên lửa đạn đạo của Nga. "Thời gian cảnh báo quá ngắn gây ra áp lực tâm lý khủng khiếp".
Ông Stupak từng bị bất ngờ trước một đợt tập kích tên lửa gần đây của Nga vào Kiev lúc 1h30. "Bạn chỉ còn biết vội vàng tìm quần áo rồi chạy xuống hầm trú ẩn", ông kể lại.
Moskva cũng liên tục điều chỉnh hướng tiếp cận, thời điểm khai hỏa và trên một số loại tên lửa còn sử dụng đầu đạn mồi bẫy nhằm làm giảm hiệu quả đánh chặn. Mỗi lần Ukraine tìm được cách thích ứng, phía Nga lại tiếp tục thay đổi chiến thuật để duy trì lợi thế.
Khoảnh khắc tên lửa đạn đạo Iskander-M kích hoạt đầu đạn chùm trên bầu trời Kiev trong video đăng ngày 5/8. Video: X/AMK Mapping
Sự chuyển dịch này đặt Ukraine vào một bài toán khó hơn nhiều so với giai đoạn đầu xung đột. Nếu UAV có thể được đối phó bằng nhiều lớp phòng không, thì khả năng đánh chặn tên lửa đạn đạo lại phụ thuộc vào khí tài chuyên dụng.
Quá phụ thuộc vào Patriot
Hệ thống phòng không Patriot mà Mỹ và đồng minh phương Tây viện trợ đang là lá chắn chủ lực của Kiev trước các cuộc tấn công từ Moskva. Mỗi tổ hợp có giá gần 1,1 tỷ USD. Mỗi khẩu đội Patriot hoàn chỉnh gồm một xe chỉ huy, đài radar điều khiển hỏa lực, xe phát điện, đài thông tin liên lạc cùng 6-8 bệ phóng.
Các hệ thống Patriot Ukraine được trang bị tên lửa PAC-3 MSE hiện đại nhất do Mỹ sản xuất, có tầm bắn tối đa 120 km đối với máy bay và 60 km đối với tên lửa đạn đạo.
Ukraine nhiều lần ca ngợi hiệu quả của Patriot, nhấn mạnh đây là vũ khí duy nhất đối phó được tên lửa siêu vượt âm Kinzhal và đạn đạo Iskander-M của Nga. Đây cũng lý do mà hệ thống này được ví như "thánh khí".
Năng lực phòng không của tổ hợp tên lửa Patriot. Đồ họa: Raytheon, RIA Novosti
Tuy nhiên, năng lực của hệ thống Patriot lại phụ thuộc vào nguồn tên lửa đánh chặn. Theo các quan chức Ukraine, kho dự trữ của Mỹ bị tiêu hao đáng kể sau các chiến dịch quân sự gần đây ở Trung Đông, trong khi nhu cầu từ nhiều đồng minh khác cũng tăng lên, khiến lượng hàng viện trợ cho Kiev suy giảm.
Tình trạng thiếu hụt của Ukraine đã bộc lộ rõ trong đợt tập kích quy mô lớn rạng sáng 1/8. Nga phóng 35 tên lửa, trong đó có tới 27 tên lửa đạn đạo nhằm vào nhiều mục tiêu, chủ yếu ở Kiev và không quân Ukraine chỉ đánh chặn được hai quả.
Sau vụ tấn công, Tổng thống Zelensky cho biết nguyên nhân chính là Ukraine không còn đủ tên lửa Patriot để đối phó với số lượng lớn mục tiêu cùng lúc. Ông từng nhiều lần nêu vấn đề với Mỹ và các đồng minh phương Tây, như gửi thư hồi tháng 5 cho Tổng thống Donald Trump kêu gọi viện trợ thêm tên lửa.
Kỹ thuật viên lắp ráp tên lửa PAC-3 tại nhà máy của Lockheed Martin. Video: Lockheed Martin
Điều đáng chú ý là Ukraine không phải đến nay mới nhận ra nguy cơ thiếu tên lửa đánh chặn. Theo Kyiv Independent, từ gần hai năm trước, Kiev đã đề xuất với Washington phương án cấp phép sản xuất tên lửa Patriot trong nước hoặc phối hợp cùng các đối tác châu Âu, nhằm giảm phụ thuộc vào nguồn cung từ Mỹ.
Đề xuất được các nhà đàm phán Ukraine trình lên bộ trưởng quốc phòng Mỹ khi đó là Lloyd Austin và cố vấn an ninh quốc gia Jake Sullivan. Tuy nhiên, theo các quan chức Ukraine, phía Mỹ đã từ chối đề xuất mà không đưa ra lời giải thích.
"Chúng tôi đã thử nhiều phương án khác nhau, nhưng chỉ nhận được câu trả lời là không", một nguồn thạo tin nói. Ukraine cho rằng nếu đề xuất được chấp thuận từ năm 2024, Kiev giờ đây đã có thể tự sản xuất tên lửa đánh chặn cho Patriot.
Trong cuộc gặp với Tổng thống Zelensky cuối tháng 7, Tổng thống Donald Trump từng phát tín hiệu tích cực về khả năng cấp phép sản xuất Patriot, nhưng ông sau đó lại cho biết Washington vẫn chưa đưa ra quyết định cuối cùng.
Thách thức với Nga
Ở chiều ngược lại, Nga cũng không hoàn toàn dư thừa nguồn lực, bởi tên lửa đạn đạo là loại vũ khí phức tạp, đắt đỏ và không thể sản xuất ồ ạt.
Phát ngôn viên Không quân Ukraine Yuriy Ihnat nói Moskva đang phải đối mặt với những sức ép hậu cần khi tăng cường tập kích tầm xa. Một số tên lửa được khai hỏa chỉ vài tuần sau khi rời nhà máy, cho thấy kho vũ khí của Nga đang suy giảm.
Tình báo Ukraine hồi tháng 6 ước tính Nga có thể duy trì việc phóng khoảng 100 tên lửa đạn đạo mỗi tháng mà không làm cạn kho dự trữ, trong khi riêng tháng 7 con số thực tế đã lên tới ít nhất 126 quả.
"Nga nhận thấy chiến thuật này mang lại hiệu quả nên đang tận dụng tối đa", Olha Polishchuk, chuyên gia của tổ chức giám sát xung đột ACLED, nói. "Tuy nhiên, đến một thời điểm nào đó, họ sẽ buộc phải dừng lại để tích lũy tên lửa. Kịch bản này sẽ còn tái diễn đến khi Ukraine đủ năng lực đánh chặn hiệu quả".
Như Tâm (Theo ABC News, Kyiv Independent, Reuters)
