Vaccine DNA thử nghiệm trên chuột mắc lao, giúp loại bỏ vi khuẩn nhanh hơn, giảm viêm phổi và không tái phát sau điều trị.
Mũi tiêm do các nhà nghiên cứu tại Johns Hopkins Medicine và Trường Y tế Công cộng Johns Hopkins Bloomberg phát triển, nhằm hỗ trợ điều trị bệnh lao ở người. Kết quả được công bố trên Journal of Clinical Investigation.
Trong nghiên cứu trên chuột, vaccine được dùng cùng phác đồ thuốc lao hàng đầu. Nhóm được tiêm vaccine loại bỏ vi khuẩn nhanh hơn, tổn thương viêm ở phổi giảm và không ghi nhận tái phát sau khi kết thúc điều trị. Nhóm nghiên cứu cũng cho biết vaccine giúp tăng hiệu quả của phác đồ bedaquiline, pretomanid và linezolid, bộ thuốc thường được dùng trong điều trị lao kháng thuốc.
Khi thử nghiệm trên khỉ rhesus, vaccine tạo đáp ứng miễn dịch đặc hiệu với vi khuẩn lao trong máu và đường thở. Đáp ứng này duy trì ít nhất 6 tháng. Tuy nhiên, thử nghiệm trên linh trưởng mới đánh giá khả năng kích hoạt miễn dịch, chưa kiểm tra hiệu quả bảo vệ khi động vật bị nhiễm lao thực sự.
Theo nhóm tác giả, khác với vaccine phòng bệnh thông thường, sản phẩm này được thiết kế như vaccine trị liệu. Mục tiêu là hỗ trợ hệ miễn dịch nhận diện và tấn công nhóm vi khuẩn lao "ẩn náu" trong cơ thể, còn gọi là persisters. Đây là các vi khuẩn có khả năng chịu đựng thuốc, sống sót qua quá trình điều trị kháng sinh kéo dài và có thể gây tái phát bệnh.
Minh họa vaccine lao dạng xịt mũi. Ảnh tạo bởi AI
Vaccine kết hợp hai gene là relMtb và Mip3α. Gene relMtb giúp tạo ra protein RelMtb, liên quan đến khả năng vi khuẩn lao tồn tại trong điều kiện bất lợi như thiếu oxy, thiếu dinh dưỡng hoặc bị kháng sinh tấn công. Khi nhắm vào thành phần này, vaccine hướng đáp ứng miễn dịch đến nhóm vi khuẩn khó bị loại bỏ.
Thành phần Mip3α đóng vai trò như tín hiệu thu hút tế bào tua chưa trưởng thành. Đây là nhóm tế bào miễn dịch có nhiệm vụ thu nhận protein của vi khuẩn lao và trình diện cho tế bào T, từ đó kích hoạt phản ứng miễn dịch có mục tiêu.
Đường xịt mũi được chọn vì lao chủ yếu tấn công phổi. Cách đưa vaccine qua niêm mạc hô hấp có thể giúp tạo miễn dịch tại chỗ ở đường thở và phổi, đồng thời vẫn kích hoạt đáp ứng miễn dịch toàn thân.
Trong các thí nghiệm trên chuột, vaccine làm tăng sự huy động và hoạt hóa tế bào tua, cải thiện tổ chức của tế bào tua và tế bào T trong mô phổi. Vaccine cũng tạo đáp ứng tế bào T CD4 và CD8 bền vững, cả tại phổi lẫn trong hệ miễn dịch toàn thân.
Bệnh lao đã ảnh hưởng đến con người trong hàng nghìn năm và vẫn là một trong những bệnh truyền nhiễm gây tử vong nhiều nhất. Theo Tổ chức Y tế Thế giới, khoảng một phần tư dân số toàn cầu, tương đương khoảng 2 tỷ người, mang lao tiềm ẩn nhưng không có triệu chứng.
Năm 2024, hơn 10 triệu người trên thế giới mắc lao hoạt động và 1,2 triệu người tử vong. Lao cũng là nguyên nhân gây tử vong hàng đầu do một tác nhân truyền nhiễm đơn lẻ.
Điều trị lao hiện dựa chủ yếu vào nhiều loại thuốc dùng trong thời gian dài. Việc tuân thủ điều trị khó khăn, trong khi các chủng lao kháng thuốc tiếp tục lan rộng, khiến các nhà khoa học tìm kiếm thêm giải pháp mới.
WHO từng nhấn mạnh nhu cầu phát triển vaccine trị liệu để bổ sung cho thuốc hiện có. Nếu chứng minh được hiệu quả trên người, các vaccine dạng này có thể giúp rút ngắn thời gian điều trị, giảm tái phát và cải thiện kết quả ở nhóm bệnh nhân lao kháng thuốc.
Nhóm Johns Hopkins cho rằng cách tiếp cận nhắm vào vi khuẩn lao tồn tại dai dẳng có thể mở ra hướng điều trị kết hợp giữa thuốc kháng lao và liệu pháp miễn dịch. DNA vaccine cũng có lợi thế về độ ổn định và khả năng sản xuất nếu tiếp tục cho kết quả tích cực trong các nghiên cứu sau.
Dù vậy, các tác giả nhấn mạnh kết quả hiện mới dừng ở nghiên cứu trên động vật. Các bước tiền lâm sàng bổ sung và thử nghiệm lâm sàng trên người sẽ quyết định vaccine DNA xịt mũi này có thể trở thành một công cụ điều trị lao trong tương lai hay không.
Văn Hà (Theo ScienceDaily, Johns Hopkins Medicine)
