Vì sao các nước vùng Vịnh dần mất niềm tin vào 'chiếc ô bảo hộ' của Mỹ?

Ngày 24-6, Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio đã gặp lãnh đạo của Các Tiểu vương quốc Ả Rập thống nhất (UAE) và Kuwait, cam kết sẽ không làm phương hại đến an ninh của các đồng minh vùng Vịnh, trong nỗ lực trấn an những nước vẫn hoài nghi về thỏa thuận được đề xuất nhằm chấm dứt cuộc chiến giữa Mỹ - Israel với Iran.

Cuộc chiến với Iran làm lộ rõ giới hạn của "chiếc ô bảo hộ" Mỹ

Trong nhiều thập kỷ, các quốc gia Ả Rập vùng Vịnh luôn coi Mỹ là đối tác an ninh quan trọng nhất. Hàng loạt căn cứ quân sự của Mỹ được đặt tại UAE, Bahrain, Kuwait và Qatar, trong khi Washington nhiều lần khẳng định sẽ bảo vệ các đồng minh trước những mối đe dọa từ Iran.

Tuy nhiên niềm tin đó đã lung lay từ nhiều năm qua. Theo Đài CNN, ngay trong nhiệm kỳ đầu của mình, ông Trump từng gây tranh cãi khi tuyên bố Saudi Arabia sẽ không "trụ nổi hai tuần" nếu không có sự bảo vệ của Mỹ và yêu cầu Riyadh phải chi trả nhiều hơn cho an ninh của chính phủ.

Phát biểu này cho thấy chính quyền ông Trump đang nhìn nhận mối quan hệ với các nước vùng Vịnh theo hướng mang tính "giao dịch" có đi có lại, thay vì một liên minh chiến lược như truyền thống.

Những nghi ngờ càng gia tăng sau khi Saudi Arabia hứng chịu cuộc tấn công quy mô lớn nhằm vào các cơ sở dầu mỏ năm 2019 nhưng Washington không có phản ứng quân sự trực tiếp với Iran.

Cuộc chiến Mỹ - Israel với Iran kéo dài bốn tháng qua trong năm nay lại tiếp tục đào sâu thêm tâm lý bất an đó.

Dù các nước vùng Vịnh cố gắng tránh bị cuốn vào xung đột, Iran vẫn phóng tên lửa và máy bay không người lái vào nhiều quốc gia có căn cứ quân sự Mỹ, đồng thời gây ảnh hưởng đến hoạt động vận chuyển dầu khí khi Tehran là bên kiểm soát eo biển Hormuz.

Theo ông Hasan Alhasan, chuyên gia cấp cao của Viện Nghiên cứu Chiến lược quốc tế (IISS), từ góc nhìn của các nước Ả Rập vùng Vịnh, cuộc chiến với Iran là "một bước ngoặt thảm họa" đối với trật tự an ninh khu vực.

Ông cho rằng điều đáng lo ngại hơn cả là Mỹ đang từng bước thu hẹp vai trò tại Trung Đông, trong khi các nguồn lực tài chính có thể sẽ chảy vào Iran sau thỏa thuận mới.

Thỏa thuận với Iran: lo nhiều hơn mừng

Không chỉ mỗi cuộc chiến, chính thỏa thuận sơ bộ của Mỹ - Iran nhằm tìm lối thoát cho cuộc xung đột cũng khiến các đồng minh vùng Vịnh thêm bất an.

Dù được kỳ vọng mở đường cho hòa bình thông qua lệnh ngừng bắn tạm thời và các cuộc đàm phán tiếp theo, thỏa thuận này lại đề xuất thành lập quỹ tái thiết Iran trị giá 300 tỉ USD và nới lỏng một phần các lệnh trừng phạt đối với Tehran.

Nhiều nước trong vùng Vịnh lo ngại nguồn lực này có thể giúp Iran nhanh chóng phục hồi năng lực quân sự.

Đáng chú ý hơn, thỏa thuận không đề cập đến chương trình tên lửa đạn đạo hay mạng lưới các lực lượng vũ trang thân Iran - những mối đe dọa mà các nước Ả Rập vùng Vịnh cho là cấp bách hơn cả chương trình hạt nhân của Tehran, theo Hãng tin Reuters.

Một điểm gây tranh cãi khác là việc Iran sẽ có vai trò trong cơ chế giám sát hoạt động thương mại qua eo biển Hormuz cùng Oman. Điều này đồng nghĩa tuyến hàng hải chiến lược mà phần lớn dầu mỏ vùng Vịnh phải đi qua sẽ chịu sự giám sát của chính quốc gia đối đầu với họ.

Vì vậy điều khiến các nước vùng Vịnh lo ngại hiện nay không chỉ dừng lại ở mức độ cam kết bảo vệ của Washington, mà còn là liệu trật tự mới sau cuộc chiến sẽ mang lại sự ổn định lâu dài hay khiến họ đối mặt với nhiều rủi ro hơn.

Hiện nhiều quốc gia vùng Vịnh đã bắt đầu tính đến những lựa chọn mới. Bên cạnh việc duy trì quan hệ với Mỹ, các nước đang đa dạng hóa nguồn cung vũ khí, trong đó có tăng cường mua sắm từ Thổ Nhĩ Kỳ, đồng thời cân nhắc khả năng xây dựng một cơ chế hòa giải hoặc thậm chí hiệp ước không xâm lược với Iran.

Theo chuyên gia Firas Maksad thuộc Eurasia Group, nhiều năm thất vọng liên tiếp đã khiến niềm tin của các nước vùng Vịnh vào "ô bảo hộ" của Mỹ suy giảm đáng kể.

Về lâu dài, họ không chỉ cần hòa dịu với Iran, mà còn phải tự xây dựng năng lực răn đe quân sự, bởi không còn có thể hoàn toàn trông cậy vào Washington như trước.