Từng ám ảnh vì bùng nổ dân số, Ấn Độ giờ đây rơi vào cuộc khủng hoảng sụt giảm tỷ lệ sinh nghiêm trọng khi người dân quay lưng với truyền thống đông con.
Tại khu ổ chuột sầm uất ở thành phố Delhi vào thập niên 1970, bà Parul Gayen từng sống trong một không gian tràn ngập tiếng trẻ thơ. Khi đó, việc mẹ bà là một trong 6 người con hay ông ngoại bà sinh ra trong gia đình có đến 11 anh chị em là chuyện bình thường. Ngay cả Swapan, người chồng kết hôn với bà năm bà 16 tuổi, cũng xuất thân từ gia đình có 6 anh em.
Nhưng ở tuổi 58, trong căn hộ một phòng ngủ nhỏ hẹp, bà Gayen nhận ra thời thế đã hoàn toàn đảo lộn. Ba người con đã trưởng thành của bà chỉ có hai người quyết định sinh con, và họ đều chủ động dừng lại ở một đứa duy nhất. Bà Gayen thở dài khi nghĩ về việc đứa cháu độc nhất của mình sẽ phải lớn lên trong sự cô đơn, Economist đưa.
Câu chuyện của gia đình bà Gayen là lát cắt thu nhỏ cho một bước ngoặt lịch sử tại Ấn Độ. Trong nhiều thập kỷ, thông điệp "bùng nổ dân số" được chính phủ và các tổ chức viện trợ liên tục khắc sâu vào tâm trí người dân. Vào những năm 1960, các khẩu hiệu tuyên truyền "Chỉ hai hoặc ba con là đủ" xuất hiện dày đặc trên tường các trường học như một lời răn đe phụ huynh.
Đến thập niên 1970, các biện pháp kiểm soát trở nên cứng rắn hơn khi giới chức trách trực tiếp giám sát hàng loạt chiến dịch triệt sản nhắm vào hàng triệu thanh niên nghèo. Nhưng khi sách giáo khoa tại Ấn Độ được tái bản gần đây, học sinh sẽ thấy một thông điệp hoàn toàn trái ngược. Sách không còn cảnh báo về mối nguy từ việc sinh quá nhiều con, thay vào đó là lời báo động về rủi ro của việc sinh quá ít con.
Sự thay đổi này xuất phát từ thực tế tỷ lệ sinh tại quốc gia đông dân nhất thế giới đang sụt giảm ở mức đáng kinh ngạc. Năm 1950, dân số Ấn Độ ở mức 360 triệu người và một phụ nữ trung bình sinh sáu con. Đến năm 2023, với quy mô dân số 1,45 tỷ người, Ấn Độ chính thức vượt qua Trung Quốc để trở thành nước đông dân nhất hành tinh, chiếm một phần sáu nhân loại. Tuy nhiên, tổng tỷ suất sinh (TFR) của quốc gia này hiện đã giảm xuống còn 1,9, thấp hơn ngưỡng sinh thay thế 2,1 cần thiết để duy trì ổn định dân số dài hạn.
Đáng chú ý, tỷ suất sinh tại một số bang của Ấn Độ hiện thấp ngang ngửa với các nước châu Âu giàu có. Cụ thể, số liệu thống kê cho thấy bang công nghiệp hóa Tamil Nadu ở phía nam và bang Tây Bengal ở phía đông đều ghi nhận mức TFR là 1,3, tương đương với Phần Lan. Bang Maharashtra, nơi có trung tâm tài chính Mumbai, chạm mốc 1,4, bằng với Na Uy.
Ngay cả các bang phía bắc vốn nghèo hơn và đông dân như Bihar hay Uttar Pradesh cũng ghi nhận xu hướng lao dốc tương tự. Sự sụt giảm này khiến số ca sinh trên toàn quốc giảm tới 20% so với mức đỉnh năm 2001, buộc riêng bang Tamil Nadu phải đóng cửa 1.200 ngôi trường vào năm ngoái vì thiếu học sinh.
Theo nghiên cứu từ các nhà nhân khẩu học, bước ngoặt lớn nhất thúc đẩy xu hướng này xuất phát từ việc nâng cao trình độ học vấn cho trẻ em gái kể từ thập niên 1990, giúp người phụ nữ có nhiều quyền tự chủ và tiếng nói hơn trong gia đình. Thực tế này hoàn toàn trái ngược với các vùng thiếu giáo dục chính quy tại châu Phi như Niger, bắc Nigeria hay Chad, nơi tỷ lệ sinh hầu như không thay đổi.
Bên cạnh đó, tình trạng đi xuống về chất lượng của hệ thống trường công lập đã đẩy các bậc phụ huynh vào cuộc chạy đua vũ trang về giáo dục tư nhân nhằm đảm bảo tương lai cho con cái.
Thống kê cho thấy tỷ lệ trẻ em Ấn Độ theo học tại các trường tư thục có thu phí đã tăng mạnh từ 31,7% vào năm 2015 lên 38,8% vào năm 2025. Trong bối cảnh đó, sinh ít con là cách duy nhất để các gia đình không bị tụt lại phía sau. Áp lực kinh tế đè nặng khiến cả những hộ nghèo nhất cũng phải chủ động lựa chọn sinh một con để dồn toàn bộ nguồn lực chi trả học phí.
Quỹ đạo nhân khẩu học này đang đẩy Ấn Độ và nhiều quốc gia thu nhập trung bình như Brazil, Iran hay Thái Lan vào kịch bản chung của thế giới. Nghiên cứu toàn cầu được công bố trên tạp chí y khoa danh tiếng The Lancet dự báo đến năm 2050, có tới 76% số quốc gia và vùng lãnh thổ sẽ rơi vào tình trạng có tỷ lệ sinh dưới mức thay thế, khiến việc giải quyết bài toán thiếu hụt lao động bằng nguồn nhập cư trở nên bất khả thi.
Các mô hình dự báo hiện đại chỉ ra dân số Ấn Độ sẽ đạt đỉnh ở mức khoảng 1,6 tỷ người trong vòng 20 năm tới trước khi bước vào giai đoạn suy giảm liên tục xuống dưới 1 tỷ người vào cuối thế kỷ này. Quy mô dân số của toàn châu Á được dự báo đạt đỉnh vào những năm 2040, và thời điểm đạt đỉnh của dân số toàn cầu nhiều khả năng sẽ đến sớm hơn kỳ vọng, ngay trong thập niên 2050.
Đối với riêng Ấn Độ, cuộc khủng hoảng này đặc biệt nan giải bởi họ phải đối mặt với làn sóng già hóa dân số ở mức thu nhập bình quân đầu người thấp hơn nhiều so với các quốc gia khác ở cùng giai đoạn phát triển.
Ảnh minh họa: Niussp
Dù vậy, các nhà nhân khẩu học Ấn Độ cho rằng việc kêu gọi mọi người sinh thêm con là vô ích. Theo ông Dyson, nước này đang có thay đổi rõ rệt về mặt xã hội, chẳng hạn chênh lệch giới tính giảm đáng kể, cuộc sống của phụ nữ ngày càng giống với nam giới. Vì vậy, xu hướng nhân khẩu khó có thể đảo ngược.
Đối với các bang đang vật lộn với lượng lao động giảm sút như Tamil Nadu và Kerala, câu hỏi quan trọng là: Ai sẽ thay thế để lấp đầy khoảng trống dân số? Các nước phát triển không thể đảo ngược tỷ lệ sinh giảm đang tập trung vào chính sách lão hóa khỏe mạnh, năng động. Họ kéo dài tuổi nghỉ hưu thêm 5 đến 7 năm và nâng cao năng suất làm việc ở người cao tuổi.
Các nhà nhân khẩu học cho biết, nếu định làm điều tương tự, Ấn Độ cần ưu tiên chính sách tăng số tuổi sống khỏe thông qua sàng lọc y tế và an sinh xã hội tốt cho người lao động, đảm bảo họ già đi một cách năng động. Ở nhiều quốc gia, người già hiện được coi là "thế hệ bạc" tiềm năng. Srinivas Goli, giáo sư nhân khẩu học tại Viện Khoa học Dân số Quốc tế, cho biết cho đến năm 2047, Ấn Độ có nhiều cơ hội để thúc đẩy nền kinh tế, tạo việc làm cho dân số và phân bổ nguồn lực cho người cao tuổi.
Bình Minh (Theo CNN, BBC, Economist)
