Sửng sốt và 'gớm ghiếc': Tranh cãi về bức tranh gây sốc nhất của Picasso

Được đăng 17 phút trước

Thời gian đọc: 10 phút

Bức tranh đầy tính thách thức Les Demoiselles d'Avignon (Những cô gái Avignon) vừa bị nhiều người căm ghét, lại được không ít người ngưỡng mộ, và suốt nhiều thập niên qua vẫn là tâm điểm của những cuộc tranh cãi.

Hơn một thế kỷ sau khi Picasso sáng tác tác phẩm này, danh họa người Mỹ Henry Taylor đã sáng tác một phiên bản mới, đồng thời đưa ra cách diễn giải và chất vấn tác phẩm gốc.

Phiên bản của ông hiện là tâm điểm của một triển lãm lớn tại Bảo tàng Picasso ở Paris.

Năm 1907, họa sĩ Pablo Picasso mời một nhóm nhỏ các nghệ sĩ và bạn bè đến xưởng vẽ của mình ở Paris.

Ông muốn cho họ xem một bức tranh mà ông đã vẽ trong sáu tháng.

Hầu như tất cả các đồng nghiệp của ông đều phản ứng bằng sự sửng sốt, kinh hoàng và ghê sợ.

Họa sĩ người Pháp Georges Braque được cho là đã so sánh trải nghiệm này với việc uống xăng, và Henri Matisse được cho là đã gọi những người phụ nữ trong tranh là "ghớm ghiếc".

Phải đến năm 1916, gần một thập niên sau, tác phẩm mới lần đầu được trưng bày trước công chúng.

Hơn một thế kỷ sau, Les Demoiselles d'Avignon đã trở thành một trong những tác phẩm nổi tiếng và gây nhiều tranh cãi nhất của Picasso.

Bức tranh cũng đã được họa sĩ nổi tiếng người Mỹ Henry Taylor diễn giải lại qua một phiên bản mới.

Danh họa Taylor nhấn mạnh một khía cạnh then chốt của bức tranh gốc: tác phẩm chịu ảnh hưởng từ nghệ thuật châu Phi sâu đậm hơn rất nhiều so với những gì Picasso từng sẵn lòng thừa nhận.

Tác phẩm mà Picasso cho các đồng nghiệp xem là Les Demoiselles d'Avignon (1907), một bức tranh sơn dầu khổ lớn mô tả năm người phụ nữ khỏa thân trong một nhà thổ ở Barcelona.

Hai người phụ nữ có khuôn mặt tựa như mặt nạ, ba người nhìn chằm chằm vào người đối diện, và tất cả được thể hiện với các cơ thể góc cạnh, rời rạc.

Tác phẩm đánh dấu một bước ngoặt mạnh mẽ trong hành trình sáng tạo của Picasso và thể hiện sự phá vỡ táo bạo các chuẩn mực nghệ thuật đương thời.

"Picasso đã chuyển hướng khỏi lối vẽ giàu cảm xúc, mang tính hình tượng sang việc phá vỡ các hình khối và suy nghĩ lại cách thể hiện không gian và cơ thể," Joanne Snrech, một người phụ trách tại Bảo tàng Quốc gia Picasso, nói với BBC.

"Sự chuyển đổi này là chìa khóa cho sự phát triển của trường phái lập thể và nghệ thuật hiện đại nói chung."

Bức tranh Les Demoiselles d'Avignon ban đầu có tên là Le Bordel d'Avignon (hay Nhà thổ ở Avignon) nhưng đến năm 1916 đã được đổi tên nhằm giảm bớt tranh cãi hơn.

Tác phẩm này được coi là cột mốc quan trọng trong sự ra đời của trường phái lập thể, phong trào nghệ thuật thế kỷ 20 nổi tiếng vì từ bỏ các hình thức biểu đạt hiện thực truyền thống, thay vào đó sử dụng những hình khối phân mảnh và hình học để khắc họa đối tượng.

Giống như cách Picasso thực hiện trong Les Demoiselles d'Avignon, trường phái lập thể kết hợp nhiều góc nhìn khác nhau của một vật thể hoặc một con người vào trong cùng một hình ảnh.

"Một phần lý do khiến phản ứng mạnh mẽ đến vậy là vì Picasso không chỉ thay đổi một điều: ông ấy đã thay đổi mọi thứ cùng một lúc," Snrech nói.

"Ngay cả đối với những nghệ sĩ đã thử nghiệm với các phong cách mới, điều này vẫn giống như một bước đi quá xa."

Nhưng những đổi mới của Picasso không phải tự nhiên mà có.

Có thể lập luận rằng, một phần trong số đó bắt nguồn trực tiếp từ nghệ thuật châu Phi.

Nhiều tháng trước khi sáng tác bức tranh này, họa sĩ Picasso bắt đầu đặc biệt quan tâm đến các mặt nạ và tác phẩm điêu khắc châu Phi.

Sự quan tâm ấy được khơi dậy sau khi họa sĩ người Pháp Matisse mua một bức tượng nhỏ - có nguồn gốc từ khu vực nay là Cộng hòa Dân chủ Congo - tại Paris vào năm 1906.

Sau đó, Picasso thường xuyên đến tham quan khu trưng bày nghệ thuật châu Phi của Bảo tàng Dân tộc học Trocadéro, nơi ông thực hiện hàng trăm bản phác thảo để chuẩn bị cho kiệt tác mới của mình.

"Điều khiến ông ấn tượng không chỉ là vẻ bề ngoài mà còn là cách chúng được tạo hình: những khuôn mặt được lược giản, méo mó, đôi khi mang vẻ dữ dội hoặc thậm chí gây khó chịu," Snrech nói.

"Ông rõ ràng đã được truyền cảm hứng từ cách tiếp cận khác biệt này đối với khuôn mặt con người, điều cho phép ông rời xa chủ nghĩa hiện thực và hướng tới một cái gì đó trừu tượng và đối đầu hơn."

Mặc dù Les Demoiselles d'Avignon cùng nhiều tác phẩm khác được hình thành dưới ảnh hưởng rõ nét của nghệ thuật châu Phi, Picasso nhiều lần tìm cách giảm nhẹ hoặc phủ nhận vai trò của nguồn ảnh hưởng này trong quá trình sáng tạo.

Năm 1920, Picasso nổi tiếng với câu nói rằng ông "chưa bao giờ nghe nói đến nghệ thuật châu Phi".

Ông nói điều này với một nhà phê bình đang thực hiện loạt bài về nghệ thuật châu Phi cho một tạp chí .

Việc Picasso miễn cưỡng thừa nhận tác động của nghệ thuật châu Phi đối với tác phẩm của mình trong khi trực tiếp hưởng lợi từ nguồn cảm hứng này sau này đã gây ra những cáo buộc về sự chiếm đoạt văn hóa.

Các ý kiến phê bình cho rằng Picasso đã bỏ qua ý nghĩa văn hóa, tôn giáo và xã hội của những hiện vật ông quan sát, trong khi chính những hiện vật đó đã góp phần định hình tác phẩm của ông.

Theo các nhà phê bình, điều này cũng củng cố quan niệm phổ biến thời bấy giờ coi nghệ thuật châu Phi là "nguyên thủy".

Sự tái hiện bức tranh Les Demoiselles

Henry Taylor quay trở lại với bức tranh mang tính biểu tượng của Picasso khi đến Paris để tổ chức triển lãm cá nhân đầu tiên tại châu Âu vào năm 2007, gần đúng một thế kỷ sau khi Picasso hoàn thành tác phẩm này.

Phiên bản của Taylor, mang tên From Congo to the Capital and Black Again (Từ Congo đến Thủ đô và lại là người da đen) 2007, hiện đang được trưng bày tại Bảo tàng Quốc gia Picasso-Paris trong triển lãm hồi cố quy mô lớn đầu tiên của ông ở châu Âu mang tên Henry Taylor. Where Thoughts Provoke (Henry Taylor: Nơi những suy tưởng được khơi gợi).

Ông giữ nguyên cấu trúc cơ bản và tư thế của năm người phụ nữ khỏa thân và hai khuôn mặt đeo mặt nạ đặc trưng.

Nhưng những nhân vật ban đầu da trắng giờ đây đã trở thành da đen, thể hiện rõ hơn sự ảnh hưởng của nghệ thuật châu Phi.

Nổi tiếng với việc khám phá cuộc sống của người da đen ở Mỹ, Taylor tái hiện bố cục từ góc nhìn của riêng mình với tư cách là một nghệ sĩ có nền tảng văn hóa và xã hội khác biệt.

"Tác phẩm của Taylor thường tập trung vào những người vốn bị xem nhẹ trong lịch sử, mang đến cho họ sự hiện diện và cá tính riêng," bà Snrech nói.

"Khi được đặt cạnh nhau, các tác phẩm [của Picasso và Taylor] không chỉ làm nổi bật sự khác biệt về nghệ thuật, mà còn đặt ra những câu hỏi rộng hơn về quyền lực, tầm ảnh hưởng và câu chuyện của ai đang được kể."

Tuy nhiên, hai tác phẩm cũng phản ánh những cách nhìn có thể rất khác nhau về phụ nữ.

Mối quan hệ đầy rắc rối của Picasso với phụ nữ từ lâu đã trở thành điều khó có thể tách rời khỏi cách các thế hệ sau nhìn nhận các tác phẩm của ông.

Nổi tiếng với một loạt các mối tình đầy sóng gió, Picasso được cho là đã nói với họa sĩ Françoise Gilot rằng tất cả phụ nữ đều là "nữ thần hoặc thảm chùi chân" và "những cỗ máy chịu đựng đau khổ".

Với một số nhà phê bình, sự dữ dội trong cách Picasso thể hiện những cơ thể bị phân mảnh mang nhiều màu sắc cá nhân hơn là đơn thuần một lựa chọn về mặt nghệ thuật.

"Chủ đề [một nhóm phụ nữ khỏa thân trong nhà thổ] vốn đã mang tính khiêu khích, nhưng Picasso đã loại bỏ mọi sự mềm mại," bà Snrech nhận định.

Trong phiên bản của Henry Taylor, dù các hình thể vẫn được thể hiện theo lối trừu tượng, cơ thể các nhân vật không còn bị chia cắt hay phân mảnh đến mức cực đoan như trong tác phẩm của Picasso.

Vì vậy, tổng thể bức tranh tạo cảm giác mạnh mẽ hơn là dữ dội hay hung hãn.

Nhân vật trung tâm trong tranh của Taylor đứng với hai tay đặt một phần ra sau lưng.

Kiểu tóc bob ngắn bất đối xứng của người phụ nữ này có nét tương đồng với Josephine Baker, một vũ công và ca sĩ người Mỹ gốc Pháp, được biết đến là người phụ nữ da đen đầu tiên trở thành siêu sao nổi tiếng thế giới.

Bằng cách này, nghệ sĩ "đặt ra những câu hỏi về bản sắc, chủng tộc và và cách con người được thể hiện trong nghệ thuật", bà Snrech nói.

Tựa đề tác phẩm của Taylor, From Congo to the Capital (Từ Congo đến Thủ đô và Lại là người da đen" (2007), gợi nhắc đến bức tượng nhỏ có nguồn gốc từ Congo mà danh họa Matisse từng mua.

Chính bức tượng này đã khơi dậy sự quan tâm của Picasso đối với nghệ thuật châu Phi.

Tựa đề cũng gợi lại hành trình của bức tượng từ châu Phi đến Paris, đồng thời đề cập đến cách chính Taylor đã "làm cho bức tranh "trở nên đen tối" bằng việc đưa những nhân vật da đen vào tác phẩm.

Tuy nhiên, ở góc ngoài cùng bên trái bức tranh còn xuất hiện một cánh tay tách rời cơ thể của một người đàn ông da trắng, đeo đồng hồ vàng, đang sờ soạng một trong các nhân vật nữ.

Chi tiết này có thể là lời gợi nhắc đến hai nhân vật – một thủy thủ và một sinh viên y khoa – mà Picasso ban đầu từng dự định đưa vào bức tranh.

Bà Snrech nói: "Taylor không chỉ lấy Picasso làm điểm tham chiếu, mà còn chất vấn và diễn giải lại ông."

Mặc dù ban đầu Georges Braque từng có những lời chỉ trích gay gắt đối với Les Demoiselles d'Avignon, không lâu sau đó chính ông cũng bắt đầu áp dụng lối thể hiện giàu hình khối và góc cạnh hơn trong các tác phẩm của mình.

Đến thập niên 1920, chính những yếu tố từng khiến công chúng ghê sợ trong tranh của Picasso lại là điều khiến Les Demoiselles d'Avignon được nhìn nhận như một kiệt tác.

Nhà văn và nhà thơ André Breton ca ngợi bức tranh là mang tính cách mạng, sau đó thuyết phục nhà thiết kế thời trang và nhà sưu tập nghệ thuật người Pháp Jacques Doucet mua tác phẩm này.

Năm 1939, Bảo tàng Nghệ thuật Hiện đại New York đã mua bức tranh và đưa vào bộ sưu tập như một tác phẩm kinh điển của nghệ thuật hiện đại.

Đến nay, Les Demoiselles d'Avignon vẫn được trưng bày tại đây.

Hơn một thế kỷ trôi qua, Les Demoiselles d'Avignon vẫn gây tranh cãi đến mức các nghệ sĩ vẫn đang vật lộn với các chủ đề trong đó.

Có lẽ đó chính là minh chứng cho việc một bức tranh có thể đồng thời bị nhiều người căm ghét và được nhiều người ngợi ca, đồng thời trở thành cột mốc đánh dấu một bước ngoặt lớn trong lịch sử nghệ thuật.