Bức ảnh màu quý giá giúp xác định thông tin về hài cốt liệt sĩ tại công viên Lê Thị Riêng - Ảnh: BTL
Từ những bức ảnh quý giá sưu tầm được cùng sự hỗ trợ của bạn bè, các nguồn thông tin, kiến trúc sư Nguyễn Xuân Thắng đã hệ thống lại thành kho dữ liệu giúp cơ quan chức năng tổ chức tìm kiếm mộ các liệt sĩ còn nằm tại công viên Lê Thị Riêng trong chiến dịch mùa xuân 1968 lịch sử.
Tuổi Trẻ Online có cuộc trao đổi với vị kiến trúc sư nhiều năm gắn với việc thu thập thông tin phục vụ tìm kiếm hài cốt liệt sĩ.
Những mảnh ghép rời rạc ghi lại cảnh chôn liệt sĩ
* Thưa ông, thời gian vừa qua thông tin cơ quan chức năng tìm kiếm nhân chứng có mặt thời khắc chôn các chiến sĩ hy sinh năm 1968 để phục vụ về tìm kiếm hài cốt liệt sĩ đang nằm tại công viên Lê Thị Riêng rất được quan tâm. Ông là người đã cung cấp tư liệu ban đầu, ông có thể chia sẻ về việc này?
- Kiến trúc sư Nguyễn Xuân Thắng: Có thể lấy dấu mốc năm 2016-2017, khi đó tôi tham gia vào quá trình tìm kiếm hài cốt liệt sĩ tại sân bay Biên Hòa từ thông tin được cung cấp bởi ông Bob Connor (trước đây là trung sĩ cảnh sát bảo vệ sân bay Biên Hòa - PV) . Từ sự kiện Biên Hòa, tôi nhận ra thương vong của quân giải phóng trong các trận đánh đô thị, đặc biệt dịp Mậu Thân 1968 là rất lớn.
Trong bối cảnh lịch sử lúc bấy giờ, thi hài thường không thể đưa ra ngoài và được chính quyền miền Nam sẽ thu gom, chôn cất tại những địa điểm chưa được xác định. Với mong muốn đưa các chiến sĩ hy sinh về với gia đình đã tạo động lực để tôi thu thập hình ảnh tư liệu nhằm xác định vị trí các hố chôn.
* Ba bức ảnh quý giá được ông cung cấp trong dữ liệu tìm kiếm được thu thập như thế nào?
- Manh mối đầu tiên được tôi tìm thấy là một bức ảnh đen trắng trên Getty Images chụp cận cảnh một cậu bé đứng bên rãnh mộ chôn tập thể. Dù thấy rõ trang phục người Việt, bức ảnh lại thiếu dữ liệu định vị địa lý. Tôi lưu trữ đó với một sự đau đáu trong lòng suốt nhiều năm.
Phát hiện thứ hai là vào khoảng năm 2020-2021, tôi tìm thấy một bức ảnh khác trên diễn đàn ảnh chiến tranh, ghi lại cảnh một người đàn ông cầm chai xịt khử trùng và một cậu bé chăn bò.
Điểm mấu chốt của bức ảnh thứ hai nằm ở hậu cảnh có một tháp nước có thiết kế điển hình và một khu cư xá. Bằng việc đi thực tế và rà soát các tháp nước tại TP.HCM (khu Bệnh viện 175, quận 12 cũ, khu Quân khu 7...) tôi đã xác định khu vực trong ảnh trùng khớp với kiến trúc của tháp nước tại cư xá Bắc Hải.
Hướng nhìn từ tháp nước về công viên Lê Thị Riêng - Ảnh: TRÍ ĐỨC
Đối chiếu không ảnh và đối chiếu với các bức ảnh cũ. Mọi yếu tố trùng khớp, khẳng định rãnh mộ nằm tại nghĩa trang Chí Hòa - Chợ Quán (nay là khu vực công viên Lê Thị Riêng). Dù xác định được khu vực, nhưng dữ liệu vẫn thiếu thời gian chụp và nhân thân của những người đã khuất, nhân chứng… khiến hồ sơ chưa đủ điều kiện để báo cáo cơ quan chức năng.
Hơn nữa, nghĩa trang Chí Hòa - Chợ Quán đã được giải tỏa từ cuối những năm 1970 để xây dựng công viên vào năm 1983.
Phát hiện mang tính bước ngoặt là trong quá trình tìm kiếm từ khóa chiến tranh Việt Nam, tôi tình cờ phát hiện bức ảnh thứ ba. Đây là một bức ảnh màu rất sắc nét, ghi lại cùng một bối cảnh, mang đến hy vọng giải quyết dứt điểm câu hỏi về rãnh mộ chôn tập thể của hai bức ảnh trên.
* Bức ảnh thứ 3 mấu chốt mà ông vừa nói đem lại thông tin quý giá nào?
- Cuộc tìm kiếm bắt đầu từ một bức ảnh màu do Hãng thông tấn AP chụp ngày 12-2-1968, ghi lại cảnh chôn cất tập thể.
Dữ liệu cốt lõi và quý giá vô cùng là phần Exif của ảnh (một tiêu chuẩn để xác định thông tin liên quan đến một bức ảnh được tạo bởi một thiết bị ghi hình cụ thể).
Nền tảng lưu trữ dữ liệu chưa xóa của bức ảnh đã cung cấp thông tin then chốt: Sự tồn tại của 3 rãnh mộ và số lượng chiến sĩ hy sinh được chôn cất. Rãnh mộ trong bức ảnh là rãnh mộ thứ 3 của việc chôn cất tập thể này.
Kiến trúc sư Nguyễn Xuân Thắng (áo sọc) trong một lần tìm kiếm hài cốt liệt sĩ tại Nam An Hòa (tỉnh Quảng Nam cũ) - Ảnh: Nhân vật cung cấp
Ráp nối mảnh ghép lịch sử và không gian
* Dữ liệu thông tin đã tương đối rõ ràng, nhưng nghĩa địa đã từng giải tỏa để làm công viên, vậy có xảy ra câu chuyện các hài cốt liệt sĩ đã được khai quật không, thưa ông?
- Thông qua dữ liệu đối chiếu, tôi xác định 3 rãnh mộ nằm tại khu vực "mộ thí" (đất trống dành cho người vô gia cư, gia đình khó khăn hay những người mất không danh tính) kẹp giữa nghĩa trang Chí Hòa và nghĩa trang Chợ Quán.
Tiếp tục tìm kiếm dữ liệu lịch sử và sự hỗ trợ của bạn bè thì tôi biết được trong quá trình làm công viên có thu thập được hài cốt liệt sĩ nhưng là các phần mộ rải rác và kể cả nơi chôn tập thể thì số lượng cũng không lớn. Do đó không khớp với thông tin về số lượng được đề cập trong thông tin bức ảnh thứ 3. Như vậy, 3 rãnh mộ chôn tập thể trong phần mô tả của bức ảnh thứ 3 vẫn còn chưa được tìm thấy.
Tôi đã tập hợp tất cả dữ liệu để cung cấp cho cơ quan chức năng bắt đầu khoanh vùng tìm kiếm.
* Một nhân chứng khác có kể về một vị trí chôn tập thể khác với các vị trí ông đã xác định, ông có thể nói rõ hơn?
- Trong quá trình thu thập thông tin đã có thêm một lời kể của nhân chứng về khu mộ sát cổng chính nghĩa địa, nay là mặt tiền đường Cách Mạng Tháng Tám (có thể là rãnh mộ thứ 4).
Hiện nay khu vực mặt tiền đường Cách Mạng Tháng Tám đang thi công nhà ga metro số 2 với độ sâu 20-30m, nguy cơ phá vỡ hiện trạng rãnh mộ thứ 4. Nhận thông tin này, Bộ Tư lệnh TP.HCM đã ngay lập tức khoanh vùng, phối hợp cùng chủ đầu tư metro để khi thi công có sự giám sát tránh làm ảnh hưởng.
Ông Nguyễn Mạnh Cường, Ủy viên dự khuyết Trung ương Đảng, Ủy viên Ban Thường vụ Thành ủy, Phó chủ tịch UBND TP.HCM, Trưởng Ban Chỉ đạo 515 và Thiếu tướng Nguyễn Thành Trung, Chính ủy Bộ Tư lệnh, Phó trưởng Ban Thường trực Ban Chỉ đạo 515 TP.HCM - Ảnh: BTL
* Việc tìm kiếm hài cốt liệt sĩ cần sự chung tay của cả xã hội, ông có thông điệp gì gửi tới mọi người?
- Đợt cao điểm 500 ngày đêm tìm kiếm liệt sĩ cần sự chung tay của toàn xã hội. Tôi mong người dân xóa bỏ tâm lý e ngại về tính chính xác, khuyến khích người dân cung cấp mọi mảnh ghép ký ức để chính quyền rà soát, kiểm chứng và hoàn thiện bức tranh lịch sử.
Mọi thông tin quý giá mà người dân cung cấp sẽ góp phần đưa những hài cốt liệt sĩ về với gia đình sau nhiều năm thất lạc.
Đau đáu về hài cốt người cậu còn thất lạc
Người cậu ruột của kiến trúc sư Nguyễn Xuân Thắng hy sinh vào năm 1972. Sự day dứt của gia đình đã thôi thúc ông bắt đầu hành trình tìm kiếm kéo dài hơn hai thập kỷ.
Trong những năm đầu, việc tìm kiếm rất sơ khai và khó khăn. Gia đình chủ yếu dựa vào manh mối từ đồng đội cũ, đi rà soát trực tiếp tại thực địa nơi người cậu hy sinh và lặn lội tìm ở nhiều nghĩa trang khác nhau.
Bằng việc kết hợp hồ sơ lưu trữ của quân đội và lời kể của nhân chứng địa phương, gia đình đã xác định được khu vực người cậu hy sinh. Khả năng cao hài cốt đã được người dân chôn cất tạm thời, sau đó được quy tập về nghĩa trang.
Tuy nhiên do những hạn chế của công tác quy tập thời kỳ đầu (bia mộ tạm bợ bị thất lạc, hư hỏng theo thời gian), phần mộ của cậu ông hiện tại có thể đang nằm lẫn trong khu vực các liệt sĩ chưa xác định được danh tính (mộ vô danh).
Dù kết quả chưa trọn vẹn, chính hành trình này đã giúp ông Thắng tích lũy được lượng kiến thức và kinh nghiệm thực tế quý báu về việc đọc bản đồ, đối chiếu thông tin và tìm kiếm thực địa.
Hiện tại, gia đình chấp nhận thực tế này và đang đặt hy vọng vào phương pháp đối chiếu mẫu sinh phẩm (xét nghiệm ADN) trong tương lai để có thể chính thức đưa người cậu trở về.
Một thông tin bên lề khác được nhân chứng cung cấp cho thấy khả năng hài cốt của Tiểu đoàn 1, Trung đoàn Đồng Nai hy sinh trong trận đánh dọc đường sắt Bắc - Nam gần cầu Bình Lợi ngày 18-2-1968 cũng được đưa về nghĩa địa Chí Hòa - Chợ Quán.
