Đại tá Trần Thanh Hòa kể mũi tiến công thọc sâu vào Biệt khu 24 trong Tết Mậu Thân 1968 đã hy sinh toàn bộ, nhiều đồng đội đến nay chưa tìm được hài cốt khiến ông day dứt.
Chiều 4/6, trong khuôn viên Nghĩa trang Kon Tum trên đường Trường Chinh, đại tá Trần Thanh Hòa, 79 tuổi, nguyên Tiểu đội trưởng Đội trinh sát Trung đoàn 24A, Mặt trận Tây Nguyên, thắp hương trước mộ tập thể 22 liệt sĩ vô danh. Mắt đỏ hoe, ông lặng người khi nhắc đến những đồng đội vẫn chưa được tìm thấy sau gần 60 năm. "Tôi chỉ mong các anh em được trở về", ông nói.
Ngày 5/6, Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Quảng Ngãi bắt đầu thăm dò, khai quật khu vực nghi có mộ tập thể 70-90 chiến sĩ hy sinh trong đợt Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân năm 1968. Những người này có thể là đồng đội của ông Hòa trong trận đánh vào thị xã Kon Tum.
Đại tá Trần Thanh Hòa trong Nghĩa trang liệt sĩ Kon Tum, trên đường Trường Chinh, nơi diễn ra cuộc tìm kiếm khu vực nghi có mộ tập thể 70-90 liệt sĩ. Ảnh: Phạm Linh
Đêm hành quân giao thừa
Ông Hòa kể cuối năm 1965, Trung đoàn 24A hành quân vào Kon Tum, hoạt động ở khu vực ngã ba biên giới Bờ Y - Ngọc Hồi, sau đó tham gia chiến đấu tại bắc Kon Tum. Đến cuộc Tổng tiến công Xuân Mậu Thân 1968, đơn vị được Bộ Tư lệnh Mặt trận B3 Tây Nguyên giao nhiệm vụ đánh vào thị xã Kon Tum.
Trung đoàn 24A là lực lượng chủ lực của mặt trận trong trận đánh này, phối hợp với Tiểu đoàn 304 bộ binh, Tiểu đoàn 406 đặc công và đại đội công binh thuộc Tỉnh đội Kon Tum. Mục tiêu của trung đoàn là Biệt khu 24, Khu 40 - nơi huấn luyện sĩ quan, và Khu 41 - khu hậu cần của liên quân Mỹ - Việt Nam Cộng hòa.
Theo phương án tác chiến, Tiểu đoàn 4 làm mũi chủ công, đánh vào Biệt khu 24; Tiểu đoàn 5 đánh Khu 40 và 41; Tiểu đoàn 6 là lực lượng dự bị. "Nhiệm vụ của trinh sát là chuẩn bị đường, đánh dấu hướng tiến quân, sau đó trực tiếp dẫn đầu đội hình vào mục tiêu", ông Hòa nói.
Ngày 29 tháng Chạp, đơn vị được lệnh xuất kích. Các mũi hành quân từ Đăk Tô, tập kết ở khu vực Đăk Cấm, cách trung tâm thị xã Kon Tum khoảng 10 km, rồi tiến về thị xã trong đêm.
Ban đầu, đội hình đi qua nương rẫy cũ của người dân, đường thoáng nên giữ được tốc độ. Tuy nhiên, khi qua khu vực trường bắn, bộ đội gặp đoạn rẫy mới phát, cây cành ngổn ngang. "Anh em mang vác nặng, hành quân khó khăn, đội hình bị chậm khoảng 5-10 phút so với giờ hiệp đồng", ông Hòa kể.
Cùng lúc, pháo DKB của quân Giải phóng khai hỏa sớm hơn khoảng 15 phút so với kế hoạch. Theo ông Hòa, sự chênh lệch thời gian này khiến các mũi tiến công chưa kịp áp sát, xác định điểm đột phá thì phía đối phương đã báo động.
Bức ảnh rãnh nước khả năng trở thành mộ tập thể của các liệt sĩ do cựu binh Mỹ cung cấp. Một số hình ảnh nhạy cảm được cắt và làm mờ so với bản gốc.
Mũi tiến công không trở ra
Tiểu đoàn 4 chia ba hướng đánh vào Biệt khu 24. Khi hai mũi vừa tiếp cận hàng rào, chưa kịp mở cửa đột phá, pháo đã nổ. Pháo sáng sau đó bắn lên dày đặc, máy bay C-47 quần thảo, hỏa lực pháo 105 mm, 155 mm, cối, xe tăng và thiết giáp từ các trận địa xung quanh phản kích.
"Pháo sáng làm cả khu vực sáng rực. Tiểu đoàn 4 tổn thất rất nặng ngay từ hàng rào", ông Hòa nói. Trong ba mũi của Tiểu đoàn 4, chỉ một mũi thọc được vào bên trong Biệt khu 24 và giao chiến liên tục. Hai mũi còn lại bị chặn ngoài hàng rào, phải đào công sự tại chỗ, bám trụ chờ đợt tiến công tiếp theo.
Đêm mùng một Tết, trung đoàn củng cố lực lượng, tổ chức đột phá lần nữa. Tuy nhiên, hỏa lực phản kích vẫn dữ dội, các mũi ngoài hàng rào không thể tiến vào bên trong. Mũi đã thọc sâu tiếp tục giao chiến suốt hai ngày. "Toàn bộ chiến sĩ trong mũi này hy sinh, không ai thoát ra được", ông Hòa nói.
Từ đêm giao thừa đến mùng hai Tết, lực lượng vận tải nhiều lần vào tìm kiếm thương binh, tử sĩ, song chỉ đưa được những người nằm từ hàng rào trở ra ngoài. Khu vực bên trong Biệt khu 24 không thể tiếp cận. Sau trận đánh, Trung đoàn 24A có hơn 200 cán bộ, chiến sĩ hy sinh, chưa kể nhiều người bị thương phải cáng về tuyến sau.
"Sau trận, danh sách liệt sĩ hy sinh bên trong Biệt khu 24 được trung đoàn ghi rõ: chưa lấy được thi hài", ông Hòa kể.
Chuyên gia quét radar ở phía đông Nghĩa trang liệt sĩ Kon Tum, giao giữa đường Trường Chinh và Hàm Nghi, nơi người dân từng phát hiện mộ liệt sĩ. Ảnh: Phạm Linh
Manh mối từ cựu binh Mỹ
Ký ức về những đồng đội nằm lại trong căn cứ đối phương theo ông Hòa suốt nhiều thập kỷ. Năm 2021, một cựu binh Mỹ từng tham chiến tại Kon Tum cung cấp thông tin rằng quân đội Mỹ đã gom thi thể các chiến sĩ Giải phóng, chôn trong một rãnh thoát nước ven đường.
Khu vực này nay là đường Trường Chinh, nằm giữa phía tây Biệt khu 24 và phía đông trại MACV Kon Tum. Theo thông tin từ phía Mỹ, có khoảng 70-90 người được chôn tại đây. "So với hồ sơ của Trung đoàn 24A, thông tin phía Mỹ tương đối khớp", ông Hòa nói.
Sau đó, một nhóm nghiên cứu hỗn hợp Việt - Mỹ được thành lập để tìm kiếm khu mộ tập thể, gồm đại tá Trần Thanh Hòa, kiến trúc sư Nguyễn Xuân Thắng, kỹ sư Lâm Hồng Tiên, thạc sĩ Trần Ngọc Hoàng và hai cựu binh Mỹ Bob Connor, Richard W. Magner.
Theo ông Hòa, các cựu binh Mỹ cung cấp hồ sơ, tài liệu để hỗ trợ Việt Nam tìm kiếm liệt sĩ. Ngược lại, phía Việt Nam cũng hỗ trợ họ tìm kiếm quân nhân mất tích trong chiến tranh. "Chúng tôi đều tâm huyết với việc này", ông nói.
Tháng 11/2025, toàn bộ hồ sơ của nhóm nghiên cứu được bàn giao cho Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Quảng Ngãi. Ngày 29/5, Ban chỉ đạo 515 của Quân khu 5 và tỉnh Quảng Ngãi tổ chức hội thảo xác minh thông tin liệt sĩ, mộ liệt sĩ tại khu vực đường Trường Chinh.
Từ các nguồn tư liệu, dấu tích thực địa, lời kể nhân chứng, không ảnh quân sự giải mật và kết quả quy tập trước đây, cơ quan chức năng đánh giá khu vực này có khả năng tồn tại mộ tập thể chiến sĩ hy sinh trong trận đánh Tết Mậu Thân 1968. Những liệt sĩ này được cho là thuộc Trung đoàn 24A, Tiểu đoàn đặc công 406 và Tiểu đoàn bộ binh 304.
Trước đó, năm 2008, lực lượng chức năng từng quy tập 30 hài cốt liệt sĩ tại khu vực đường Trường Chinh.
Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Quảng Ngãi đang chủ trì khai quật, tìm kiếm với sự tham gia của kiến trúc sư Nguyễn Xuân Thắng và nhóm chuyên gia vật lý địa cầu Trường Đại học Khoa học Tự nhiên. Việc thăm dò bắt đầu bằng quét radar xuyên đất, mở ra hy vọng xác định khu mộ tập thể sau gần 60 năm.
Hành trình tìm đồng đội của ông Hòa bắt đầu từ chính gia đình mình. Sau khi tìm được hài cốt người em là liệt sĩ và đưa về an táng tại quê nhà, ông nghĩ đến hàng triệu gia đình khác vẫn đang chờ tin người thân.
Từ năm 2006, ông tìm kiếm tại miền Tây và Đông Nam Bộ, nơi Trung đoàn 24A chiến đấu từ năm 1972. Mười năm sau, ông trở lại Tây Nguyên, phối hợp Quân đoàn 3, nay là Quân đoàn 34, cùng Tỉnh đội Kon Tum, Gia Lai, Đắk Lắk, tiếp tục tìm kiếm đồng đội trong giai đoạn đầu đơn vị hoạt động.
Đến nay, ông lưu giữ danh sách gần 2.000 liệt sĩ thuộc Mặt trận B3 Tây Nguyên, kết nối hơn 1.000 gia đình có thân nhân nằm lại tại các nghĩa trang, bổ sung thông tin cho hàng trăm bia mộ còn thiếu và trực tiếp cùng 100 gia đình đưa liệt sĩ về quê hương
Phạm Linh
