Tiền nhà, thực phẩm, học phí và lãi vay đồng loạt tăng khiến nhiều hộ gia đình phải co kéo chi tiêu, trong khi khoản tiền để dành ngày càng thu hẹp.
Năm nay, thu nhập của Quỳnh Anh, nhân viên truyền thông tại một doanh nghiệp ở TP HCM, tăng khoảng 500.000 đồng mỗi tháng lên 15 triệu đồng. Nhưng tiền thuê trọ của chị tăng từ 1,9 triệu lên 3 triệu đồng mỗi tháng, sau khi chủ nhà sửa sang lại phòng. Các khoản ăn uống, điện nước và chi tiêu hàng ngày cũng đắt đỏ hơn trước.
Chị buộc phải cắt giảm các nhu cầu không thực sự cần thiết như ăn ngoài hay những chuyến du lịch ngắn ngày. Dù vậy, khoản tiền để dành mỗi tháng hiện chỉ còn khoảng 2-3 triệu đồng, bằng một nửa trước đây.
Áp lực chi phí sinh hoạt còn đè nặng lên các gia đình đang vay mua nhà. Chị Hạnh ở phường An Hội Đông cho biết khoản thanh toán gốc và lãi cho món vay mua nhà 1,2 tỷ đồng đã tăng từ 12 triệu lên 20 triệu đồng mỗi tháng sau khi hết thời gian ưu đãi lãi suất 6% và chuyển sang mức thả nổi 10,5% một năm. Tổng chi tiêu của gia đình vì thế tăng từ khoảng 30 triệu đồng lên 45 triệu đồng mỗi tháng, gần như không còn khoản dư.
Nếu nhóm thu nhập trung bình chịu áp lực từ tiền nhà và lãi vay, các hộ có thu nhập khá cũng nặng gánh bởi học phí và chi tiêu thiết yếu gia tăng. Như chị Hồng Ánh, giám đốc sản phẩm của một công ty bánh kẹo tại TP HCM, chi phí sinh hoạt của gia đình đã tăng khoảng 10 triệu đồng mỗi tháng trong năm ngoái và tiếp tục đi lên trong năm nay. Học phí tăng khoảng 10%, trong khi các khoản thực phẩm và chăm sóc cá nhân tăng thêm khoảng 15%.
Những câu chuyện trên phản ánh bức tranh chi tiêu đang thay đổi của nhiều hộ gia đình trong bối cảnh mặt bằng giá hàng hóa và dịch vụ duy trì ở mức cao. Theo số liệu mới nhất từ Cục Thống kê (Bộ Tài chính), chỉ số CPI tháng 5 ghi nhận mức tăng 5,6% so với cùng kỳ năm trước, đẩy mức tăng bình quân 5 tháng đầu năm lên 4,31%. Bức tranh giá cả giai đoạn này phản ánh rõ áp lực từ chi phí sinh hoạt thiết yếu khi nhóm nhà ở, điện nước, chất đốt và vật liệu xây dựng tăng mạnh nhất với 6,64% - hệ quả trực tiếp từ làn sóng nắng nóng gay gắt làm bùng nổ sản lượng tiêu thụ điện nước. Theo sau là nhóm giao thông tăng 5,22% do ảnh hưởng bởi đà leo thang của giá dầu thế giới.
Chi phí thực phẩm cũng tiếp tục leo thang. Từ đầu năm đến nay, nhiều hàng quán tại TP HCM đã tăng giá bán một đến hai lần, với mức tăng phổ biến 5.000-10.000 đồng mỗi phần ăn, tương đương 5-20% so với cùng kỳ năm ngoái.
Theo các đơn vị kinh doanh, việc tăng giá chủ yếu xuất phát từ chi phí đầu vào leo thang. Giá gas tăng khoảng 40% so với cùng kỳ năm ngoái, trong khi chi phí vận chuyển, bao bì và nhiều nguyên liệu chế biến thực phẩm tăng 10-30%, khiến các hàng quán khó duy trì mức giá cũ.
Tại các chợ truyền thống, giá nhiều mặt hàng tươi sống cũng neo ở mức cao. Nhiều tiểu thương cho biết giá cá biển hiện tăng 15-30% so với cùng kỳ năm ngoái, trong khi thịt bò tăng khoảng 10%.
Người dân mua hàng tại siêu thị Co.opmart Rạch Miễu, phường Cầu Kiệu (TP HCM). Ảnh: Thi Hà
Chi phí sinh hoạt tăng khiến người tiêu dùng ngày càng thận trọng hơn trong chi tiêu, kéo sức mua suy giảm.
Chị Thanh, tiểu thương kinh doanh cá tại chợ Bà Chiểu, phường Gia Định, cho biết lượng khách giảm đáng kể so với trước đây. Nhiều người mua cân nhắc kỹ từng khoản chi, thậm chí chia nhỏ khẩu phần để tiết kiệm.
"Trước đây khách thường mua một ký cá cho cả gia đình, giờ nhiều người chỉ mua nửa ký hoặc ít hơn. Có người đi một vòng chợ rồi quay lại hỏi giá thêm lần nữa mới quyết định mua", chị nói.
Xu hướng thắt chặt hầu bao cũng được phản ánh trong Báo cáo Thị trường Kinh doanh Ẩm thực tại Việt Nam do iPOS.vn và Nestlé Professional công bố. Khảo sát cho thấy tỷ lệ người dự kiến cắt giảm chi tiêu cho ăn uống trong năm 2026 tăng lên 34,5%, so với 31,1% của năm trước. Tần suất ăn ngoài hằng ngày cũng giảm từ 17,4% xuống còn 13,76%.
Bà Hồ Thị Hồng Đào - Giám đốc Marketing Saigon Co.op cho biết, người tiêu dùng hiện ưu tiên các mặt hàng thiết yếu như thịt, trứng, rau củ quả, trái cây và gia vị, trong khi cân nhắc kỹ hơn với những khoản chi chưa thực sự cần thiết. Vì thế, việc các hệ thống bán lẻ liên tục triển khai chương trình khuyến mãi không chỉ nhằm kích cầu tiêu dùng mà còn góp phần chia sẻ áp lực chi tiêu với các hộ gia đình.
Theo TS Lê Đạt Chí, Trưởng khoa Tài chính, Đại học Kinh tế TPHCM, điều đáng lo ngại hiện nay không phải giá một vài mặt hàng tăng, mà là hầu hết các khoản chi thiết yếu của hộ gia đình như nhà ở, thực phẩm, học phí và lãi vay đều đồng loạt đi lên. Trong khi đó, tốc độ tăng thu nhập không theo kịp chi phí sinh hoạt, khiến nhiều gia đình có cảm giác đã "thắt lưng buộc bụng" nhưng vẫn khó cải thiện tích lũy.
Chuyên gia cũng lưu ý rủi ro với các hộ gia đình đang vay mua nhà hoặc vay tiêu dùng. Nhiều người lập kế hoạch tài chính dựa trên mức lãi suất ưu đãi ban đầu, nhưng khi chuyển sang lãi suất thả nổi, chi phí trả nợ tăng lên đúng lúc giá cả sinh hoạt leo thang, khiến áp lực tài chính trở nên nặng nề hơn.
Ở góc độ rộng hơn, ông TS Chí cho rằng nền kinh tế Việt Nam vẫn phụ thuộc nhiều vào nguyên liệu nhập khẩu. Do đó, các biến động về năng lượng, logistics, tỷ giá hay địa chính trị thế giới có thể nhanh chóng đẩy chi phí sản xuất và giá hàng hóa trong nước tăng theo.
Trong bối cảnh đó, ông khuyến nghị các hộ gia đình ưu tiên củng cố năng lực tài chính, duy trì tỷ lệ vay nợ ở mức an toàn và xây dựng quỹ dự phòng để ứng phó với những biến động của lãi suất và chi phí sinh hoạt trong thời gian tới.
Sức mua suy yếu không chỉ ảnh hưởng các hộ gia đình mà còn lan sang khu vực doanh nghiệp.
Đại diện một doanh nghiệp thực phẩm lớn tại TP HCM cho biết, chi phí đầu vào của các sản phẩm bánh kẹo, đồ uống và gia vị đã tăng 5-15% so với cùng kỳ năm ngoái. Tuy nhiên, doanh nghiệp vẫn chưa dám tăng giá bán do lo ngại ảnh hưởng thêm tới nhu cầu tiêu dùng.
Theo Hiệp hội Lương thực Thực phẩm TP HCM, xung đột tại Trung Đông đang tạo áp lực lên ba nhóm chi phí lớn của ngành thực phẩm - đồ uống gồm năng lượng, logistics và nguyên liệu nông sản. Giá dầu thô và khí đốt tăng khiến chi phí sản xuất cũng như giá bao bì nhựa, nhôm tăng theo.
Bên cạnh đó, gián đoạn các tuyến hàng hải quốc tế khiến cước vận tải leo thang, kéo giá nhiều nguyên liệu nhập khẩu thiết yếu như đường, dầu thực vật, ngũ cốc và phụ gia tăng thêm 5-10%. Giá phân bón tăng mạnh cũng tạo hiệu ứng dây chuyền lên giá nông sản. Hiện khoảng 50-60% nguyên liệu đầu vào của doanh nghiệp ngành thực phẩm đã tăng giá, bao gồm cả nguồn nhập khẩu và nội địa.
Thi Hà
