Việt Nam vươn mình trong khu vực ASEAN

Như vậy, Việt Nam đã hoàn tất nâng cấp quan hệ với tất cả 5 nước thành viên sáng lập ASEAN gồm Thái Lan, Singapore, Philippines, Malaysia và Indonesia.

Có thể thấy hình ảnh một Việt Nam ngày càng chủ động trong khối ASEAN. Điều này thể hiện ngay trong cuộc gặp báo chí chung với Tổng thống Philippines Ferdinand R. Marcos Jr. sau hội đàm, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm khẳng định việc nâng cấp quan hệ song phương dựa trên cơ sở quan hệ hữu nghị tốt đẹp, phù hợp lợi ích và nguyện vọng của nhân dân hai nước. Và ông cũng nêu một khái niệm mới mà ít người chú ý: Việt Nam và Philippines là "hai quốc gia láng giềng trên biển".

Nâng tầm tin cậy chính trị, mở rộng hợp tác thực chất

Theo giới quan sát, phát ngôn của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cho thấy tầm nhìn chiến lược cùng cách tiếp cận của Việt Nam với các nước trong khu vực ASEAN; đó là khẳng định vị thế của một quốc gia có trách nhiệm trong ASEAN, đồng thời khéo léo chuyển hóa những khác biệt địa chính trị thành cơ hội hợp tác thực chất và cùng có lợi.

Như nhiều quốc gia khác là láng giềng của nhau, Việt Nam và Philippines chia sẻ một số tương đồng văn hóa mà múa sạp và điệu nhảy Tinikling là một minh chứng. Điệu múa gồm nhiều người tham gia và sử dụng những thanh tre này hầu như người dân nào ở mỗi nước cũng đều biết nhảy. Nó cũng được ví như quan hệ Việt Nam và Philippines - những năm đầu sau khi thiết lập quan hệ, các bước chân còn thận trọng, còn dò dẫm tìm nhịp để tránh vướng nhau; nhưng càng về sau, khi đã hiểu ý nhau thì ít khi va chạm, càng ngày càng uyển chuyển và tự tin.

Nâng cấp quan hệ Việt Nam - Philippines từ Đối tác chiến lược lên Đối tác chiến lược tăng cường phản ánh sự tự tin như vậy và không dừng lại ở việc thêm chữ hay đổi cách gọi. Sâu xa hơn, điều này cho thấy sự sẵn sàng từ cả hai phía trong việc cùng tăng tốc tiến về phía trước với mức độ vận hành cao hơn của lòng tin chính trị và năng lực phối hợp chính sách hiệu quả hơn.

Trong bối cảnh khu vực đang biến động nhanh, một quan hệ đối tác chỉ thật sự có chiều sâu khi nó được thể chế hóa bằng các cơ chế đối thoại thường xuyên, các kế hoạch hành động mới và sự gắn kết giữa nhiều cấp, nhiều ngành.

Tuyên bố chung Việt Nam - Philippines đã cho thấy điều đó khi nêu nhiều kênh: từ các cuộc tiếp xúc cấp cao, cơ chế ủy ban hỗn hợp về hợp tác song phương, tiểu ban thương mại, đến các cuộc tham vấn về biển và đại dương, đối thoại quốc phòng - an ninh.

Tuyên bố chung không chỉ nói đến gạo, thủy sản hay thương mại nông sản, mà còn mở rộng sang nông nghiệp thông minh, thích ứng biến đổi khí hậu, nghiên cứu và phát triển chung, chuyển giao công nghệ, phát triển kinh tế biển xanh và củng cố chuỗi cung ứng. Cách tiếp cận này cho thấy hai nước đang nhìn nông nghiệp bằng lăng kính mới, rằng không chỉ là trao đổi hàng hóa mà là hợp tác để nâng sức chống chịu của nền kinh tế trước các cú sốc bên ngoài.

Với Philippines, vốn là thị trường nhập khẩu gạo lớn nhất của Việt Nam, việc nâng tầm hợp tác trong lĩnh vực này còn mang ý nghĩa chiến lược đối với an ninh lương thực của khu vực, nhất là khi Đông Nam Á phải đối mặt đồng thời với biến đổi khí hậu, thiên tai và biến động thị trường toàn cầu.

Một điểm khác thể hiện mức độ tin cậy giữa hai nước là vấn đề hàng hải. Theo TS Renato De Castro (Đại học De La Salle - Manila, Philippines), với những gì đã diễn ra trong 10 năm sau khi hai nước thiết lập Đối tác chiến lược (năm 2015) và việc nâng cấp lần này, hợp tác hàng hải giữa hai nước hoàn toàn có thể được thúc đẩy thông qua các biện pháp phi quân sự và xây dựng lòng tin. Sự phát triển của quan hệ Philippines - Việt Nam cho thấy các quốc gia thành viên ASEAN có thể theo đuổi những hợp tác thực chất và dựa trên nguyên tắc mà không hình thành các khối khép kín hoặc làm gia tăng căng thẳng khu vực.

Tuyên bố chung Việt Nam - Philippines cho thấy hai bên tiếp cận vấn đề này theo hướng xây dựng cơ chế, đề cao luật pháp quốc tế và quản trị rủi ro khi đề cập khá đầy đủ từ phối hợp cảnh sát biển, đường dây nóng, phòng ngừa và quản lý sự cố trên biển đến nghiên cứu khoa học biển, bảo vệ môi trường, cứu trợ nhân đạo, tìm kiếm cứu nạn và chống tội phạm xuyên quốc gia.

Nói như một nhà quan sát, điều này cho thấy Đối tác chiến lược tăng cường sẽ góp phần biến các lĩnh vực nhạy cảm thành không gian hợp tác có quy tắc, có ý nghĩa vượt ra ngoài quan hệ song phương và góp phần củng cố lập trường chung, đoàn kết nội khối của ASEAN.

Từ tham gia thành người định hình trong ASEAN

Việc nâng cấp quan hệ với Philippines lần này, nhìn rộng ra khu vực, đánh dấu Việt Nam đã hoàn tất nâng cấp quan hệ với tất cả năm nước thành viên sáng lập ASEAN gồm Thái Lan, Singapore, Philippines, Malaysia và Indonesia. Dù là một nước gia nhập, Việt Nam đã ngày càng có tiếng nói quan trọng, đóng góp có trách nhiệm và hiệu quả cho các công việc chung của khối.

Viết trên tờ Manila Times, cây bút Ei Sun Oh nhận định chuyến thăm ba nước Đông Nam Á lần này của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm phản ánh một sự vươn mình của Việt Nam trong khu vực.

"Thời điểm, điểm đến và ý nghĩa chính trị liên quan cho thấy Việt Nam đang dần định vị mình không chỉ là một bên hưởng lợi từ vị trí chiến lược trung tâm của Đông Nam Á, mà ngày càng trở thành một trong những nhân tố định hình chính của khu vực này", cây bút này viết.

Về mặt song phương, theo nhà báo Ei Sun Oh, mỗi điểm dừng chân của nhà lãnh đạo Việt Nam cũng đại diện cho một cách tiếp cận của Hà Nội với các nước.

Với Thái Lan là sự gắn kết kinh tế và kết nối Đông Nam Á lục địa; Singapore là nơi tham khảo kinh nghiệm phát triển đất nước và định vị quốc gia trên bản đồ thế giới thông qua Đối thoại Shangri-La; và với Philippines là lan tỏa thông điệp về cách quản trị bất đồng, tìm thấy cơ hội hợp tác trong sự khác biệt. Sự chủ động ngày càng tăng của Việt Nam, nếu được quản lý một cách khéo léo, có thể giúp củng cố năng lực tự cường tập thể mà ASEAN sẽ cần trong những năm đầy biến động phía trước.

Nói với Tuổi Trẻ, TS Lucio Blanto Pitlo III (Philippines) khẳng định ASEAN rất quan trọng đối với chính sách đối ngoại của Việt Nam và dẫn ra việc Hà Nội đã khởi xướng Diễn đàn Tương lai ASEAN (AFF) thường niên.

Việc AFF lần thứ ba sắp diễn ra ngay sau bài phát biểu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại Shangri-La cho thấy mức độ đầu tư nghiêm túc của Việt Nam vào việc tăng cường tham vấn và phối hợp với các nước láng giềng ASEAN, qua đó xác định và củng cố sự đồng thuận, thúc đẩy vai trò trung tâm và sức nặng của ASEAN trong giai đoạn biến động hiện nay.

"Bài phát biểu quan trọng của ông ấy tại Đối thoại Shangri-La không chỉ thể hiện những tiến bộ kinh tế và bước tiến ngoại giao của Hà Nội. Nó có thể mang lại bài học cho Manila và các quốc gia khác trong việc điều hướng mối quan hệ cạnh tranh giữa các nước lớn", ông nói thêm.

Còn ông Phan Xuân Dũng (nghiên cứu viên cấp cao Viện ISEAS-Yusof Ishak, Singapore) nhận định trong bối cảnh ASEAN đang chịu sức ép về đoàn kết nội khối, hiệu quả thể chế và vai trò trung tâm, Việt Nam có thể đóng góp theo ba hướng.

Một là làm "người kiến tạo đồng thuận", tận dụng quan hệ tốt với cả các nước lớn lẫn các thành viên ASEAN để thu hẹp khoảng cách lập trường, đặc biệt về Biển Đông và đàm phán Bộ Quy tắc ứng xử trên Biển Đông (COC). Hai là thúc đẩy ASEAN nâng cấp về thể chế và năng lực ra quyết định, để vai trò trung tâm không chỉ là khẩu hiệu mà là hành động. Ba là đóng góp vào các khuôn khổ hợp tác mới phù hợp với Tầm nhìn ASEAN 2045 như chuyển đổi số, năng lượng sạch, chuỗi cung ứng bền vững.