Bộ Năng lượng Mỹ công bố thỏa thuận hạt nhân trị giá hàng tỷ USD với Arab Saudi, nhưng ông Trump đổi ý chỉ sau 24 giờ, khi vấp phải nhiều phản ứng.
Chiều 22/7, các quan chức Mỹ tập trung tại trụ sở Bộ Năng lượng ở trung tâm Washington để tham dự lễ ký kết thỏa thuận hạt nhân dân sự với Arab Saudi, sau hơn hai thập kỷ đàm phán giữa hai nước.
Cờ Mỹ và Arab Saudi được đặt trên sân khấu và bàn làm việc của Bộ trưởng Năng lượng Chris Wright. Một màn hình lớn kết nối trực tuyến với người đồng cấp của ông từ Riyadh.
Sau nhiều tháng trì hoãn, thỏa thuận cuối cùng cũng được ký, đặt nền móng cho chương trình hạt nhân dân sự đầu tiên ở Arab Saudi, cho phép nước này có thể làm giàu uranium, điều mà các đồng minh khác của Mỹ ở vùng Vịnh đã không thể đạt được. Đây được coi là thắng lợi ngoại giao lớn của Arab Saudi sau những nỗ lực của họ nhằm củng cố quan hệ với chính quyền Tổng thống Trump.
Nhưng chỉ một ngày sau khi được công bố, thỏa thuận dường như đã sụp đổ. Tổng thống Trump hôm 23/7 bất ngờ tuyên bố trên mạng xã hội rằng thỏa thuận cần kèm theo điều kiện mới, đồng thời phủ nhận việc cho phép Riyadh làm giàu uranium.
Tổng thống Mỹ Donald Trump tại Phòng Bầu dục, Nhà Trắng, ngày 21/7. Ảnh: AP
Điều kiện mới mà ông Trump nêu ra là Arab Saudi phải tham gia Hiệp định Abraham, bình thường hóa quan hệ ngoại giao với Israel. Đây là sáng kiến đối ngoại được ông Trump thúc đẩy từ nhiệm kỳ đầu tiên và một số quốc gia Trung Đông như UAE, Bahrain, Morocco đã tham gia thỏa thuận.
Arab Saudi từng tiến hành đàm phán với Mỹ về bình thường hóa quan hệ với Israel. Tuy nhiên, Riyadh đã rút lui khỏi tiến trình này sau khi cuộc chiến ở Dải Gaza bùng phát năm 2023.
Arab Saudi từ lâu khẳng định sẽ không thể bình thường hóa quan hệ với Israel nếu không có tiến triển thực chất hướng tới việc thành lập nhà nước Palestine độc lập, viễn cảnh mà Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu kiên quyết phản đối.
Điều kiện mới mà ông Trump nêu ra khiến các nhà đàm phán hạt nhân của Nhà Trắng ngỡ ngàng vì quá đột ngột, hai nguồn tin thạo tin nói với CNN.
Arab Saudi cũng bất ngờ vì với họ, thỏa thuận hạt nhân ban đầu, vốn không đi kèm yêu cầu bình thường hóa quan hệ với Israel, từng được coi là một thắng lợi lớn. Thỏa thuận này sẽ cho phép Arab Saudi làm giàu uranium ngay trên lãnh thổ khi đáp ứng đủ một số điều kiện, đồng thời hạn chế khả năng kiểm tra của cơ quan giám sát thuộc Liên Hợp Quốc.
Bộ trưởng Wright và người đồng cấp Arab Saudi hồi tháng 10 năm ngoái ra tuyên bố chung về ý định hợp tác năng lượng hạt nhân. Sau đó không lâu, chính quyền Trump nộp đơn xin miễn trừ lên quốc hội do bản cam kết này không bắt buộc Arab Saudi ký Nghị định thư Bổ sung, thỏa thuận pháp lý mở rộng cấp cho Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) quyền giám sát tối đa nhằm đảm bảo một quốc gia chỉ sử dụng năng lượng hạt nhân cho mục đích hòa bình.
Tuy nhiên, sau khi đề xuất miễn trừ ban đầu được trình lên quốc hội Mỹ, thỏa thuận rơi vào bế tắc suốt nhiều tháng do không được Tổng thống Trump chấp thuận. Các nguồn tin cho biết tình trạng chậm trễ này bắt nguồn từ những lo ngại của ông Trump về cuộc chiến với Iran cùng mối lo rằng quốc hội Mỹ có thể sẽ bác bỏ đề xuất miễn trừ.
Một số chuyên gia đã bày tỏ lo ngại về các điều khoản trong thỏa thuận, đặc biệt về vấn đề làm giàu uranium, cũng như việc thiếu vắng những cam kết đối với các biện pháp giám sát tăng cường của IAEA theo Nghị định thư Bổ sung.
Nhưng Bộ Năng lượng Mỹ lại chú trọng vào lợi ích thương mại và chiến lược mà thỏa thuận có thể mang lại. Theo họ, Arab Saudi muốn phát triển chương trình hạt nhân theo ý mình và sẽ hợp tác với Nga, Trung nếu Mỹ không tận dụng thời cơ.
Cơ quan này cho rằng thỏa thuận cùng các biện pháp bảo vệ song phương vẫn "đảm bảo những tiêu chuẩn cao nhất về an toàn hạt nhân và chống phổ biến vũ khí".
Theo một nguồn thạo tin, các quan chức Bộ Năng lượng Mỹ tin rằng họ đã được Tổng thống Trump bật đèn xanh vào cuối tuần trước và cơ quan này lập tức triển khai kế hoạch truyền thông vốn đã chuẩn bị từ lâu để tiến hành lễ ký kết vào ngày 22/7.
Bộ trưởng Năng lượng Chris Wright phát biểu trong một sự kiện tại Phòng Thương mại Mỹ hôm 17/7. Ảnh: AP
Nhưng CNN dẫn lời một nguồn thạo tin cho biết Tổng thống đã tức giận trước việc Bộ trưởng Wright công bố thỏa thuận hạt nhân với Arab Saudi mà không thông báo với ông. Theo một số cố vấn của Tổng thống Trump, thỏa thuận vẫn chưa hoàn tất do các văn bản cần gửi quốc hội theo quy định vẫn chưa được phát đi.
Một nguồn tin cho biết Nhà Trắng từng yêu cầu hoãn công bố thỏa thuận, nhưng Bộ trưởng Wright vẫn làm theo ý mình, thậm chí còn lên trả lời phỏng vấn trên kênh Fox Business.
Một nguồn tin khác cho hay dù ông Trump có thể đã đồng ý với thỏa thuận sơ bộ, đó không phải tín hiệu gật đầu để Bộ Năng lượng hoàn tất hay công bố nó.
Nỗi bất bình của Tổng thống Trump
Theo các nguồn tin, nỗi bất bình của ông Trump gia tăng sau khi thỏa thuận này vấp phải làn sóng chỉ trích gay gắt từ giới chuyên gia và truyền thông bảo thủ, vốn được Tổng thống quan tâm theo dõi. Các bài viết này đều đặt câu hỏi tại sao Mỹ đồng ý ký thỏa thuận hạt nhân với Arab Saudi mà lại không kèm theo cam kết bình thường hóa quan hệ với Israel.
"Thỏa thuận này vốn có nguồn gốc từ thời chính quyền Biden, bên từng coi hợp tác hạt nhân là phần thưởng nếu Arab Saudi tham gia Hiệp định Abraham", WSJ viết hôm 23/7. "Riyadh đến nay vẫn khước từ điều đó, nhưng phần thưởng dành cho họ rốt cuộc lại đến từ chính quyền Trump. Chỉ hy vọng rằng phía Arab Saudi đã đưa ra điều gì đó xứng đáng hơn để đổi lại".
Fox News cũng bày tỏ nghi ngờ tương tự. Người dẫn chương trình Brian Kilmeade gọi thỏa thuận này là "điều khá bất ngờ" và nhắc lại rằng yêu cầu Arab Saudi phải tham gia Hiệp định Abraham nếu muốn hợp tác hạt nhân vốn từng được tính đến từ thời chính quyền Biden.
Thái tử Arab Saudi Mohammed bin Salman và Tổng thống Trump tại Diễn đàn Đầu tư Mỹ - Arab Saudi ở Trung tâm Nghệ thuật Biểu diễn John F. Kennedy tại Washington hồi tháng 11/2025. Ảnh: AFP
Kayleigh McEnany, người dẫn chương trình khác của kênh Fox News, cũng đặt câu hỏi về việc liệu tiến trình bình thường hóa quan hệ giữa Arab Saudi và Israel có đang bị bỏ ngỏ hay không.
"Khi tôi rời chính quyền Trump trong nhiệm kỳ đầu tiên, tôi được biết chúng ta đã tiến rất gần đến việc bình thường hóa quan hệ giữa Israel và Arab Saudi rồi", bà nói.
Trên thực tế, chính quyền Biden cũng từng nỗ lực thúc đẩy tiến trình bình thường hóa này. Họ đã thảo luận tích cực với giới chức Arab Saudi về các điều khoản của một thỏa thuận hạt nhân dân sự, trong đó đi kèm với tuyên bố bình thường hóa quan hệ với Israel.
Tuy nhiên, vụ tấn công của Hamas vào Israel ngày 7/10/2023 đã chặn đứng tiến trình đó. Phản ứng sau đó của Israel bị thế giới Arab cho là quá đà, buộc các nhà đàm phán trong chính quyền Biden phải thu hẹp quy mô thỏa thuận hạt nhân theo hướng "giảm kỳ vọng, bớt cam kết", theo các nguồn tin am hiểu sự việc. Cuối cùng, hai bên vẫn chưa thể đi đến thống nhất.
Từ đó đến nay, Thái tử Arab Saudi Mohammed bin Salman đã thẳng thắn tuyên bố ông không thể đồng ý thiết lập quan hệ ngoại giao với Israel nếu thiếu một lộ trình khả thi cho việc thành lập nhà nước Palestine.
Tuy nhiên, ông Trump đã đưa điều kiện đó trở lại trong một bài đăng trên mạng xã hội lúc 7h52 ngày 23/7, chỉ vài phút sau khi nhóm bình luận của Fox thảo luận về vấn đề này.
"Đội ngũ cố vấn năng lượng của Tổng thống Trump hoàn toàn nhất trí trước sau như một rằng thỏa thuận hạt nhân dân sự do Mỹ và Arab Saudi đàm phán bắt buộc phải đi kèm điều kiện Arab Saudi tham gia Hiệp định Abraham nhằm góp phần mang lại hòa bình thực sự cho Trung Đông", người phát ngôn Nhà Trắng Taylor Rogers phát biểu.
Trong khi đó, Bộ Năng lượng phủ nhận cáo buộc họ công bố thỏa thuận khi chưa được Tổng thống chấp thuận, khẳng định họ hợp tác rất chặt chẽ với Nhà Trắng.
"Chúng tôi đã phối hợp sát sao với Nhà Trắng và Bộ Ngoại giao từ khâu đàm phán đến lúc công bố. Mọi thông tin ngược lại đều hoàn toàn sai sự thật", người phát ngôn Bộ Năng lượng Ben Dietderich tuyên bố, đồng thời nhấn mạnh thỏa thuận này cùng Hiệp định Abraham "đều hướng tới một mục tiêu là mang lại hòa bình lâu dài thông qua thương mại chứ không phải xung đột".
Hiện chưa rõ vì sao thỏa thuận do Bộ Năng lượng công bố ngày 22/7 lại không có điều khoản bình thường hóa quan hệ với Israel như ông Trump yêu cầu.
Vũ Hoàng (Theo CNN, AFP, Reuters)
