Những cánh đồng lúa đã hiện đại và được tổ chức để phát triển bền vững hơn, bắt đầu từ việc ngừng lãng phí sau thu hoạch - Ảnh: QUANG ĐỊNH
Không phải vì bà không biết lúa nhà mình tốt, mà vì không còn lựa chọn nào khác. Không có kho chứa, không có mối mua, không có ai đứng ra nói giúp rằng hạt lúa Hưng Yên này đáng giá hơn con số người ta đưa ra.
Tôi lớn lên cạnh những mùa gặt như vậy. Khi lên thành phố học, tôi mới nhận ra câu chuyện của bà không phải ngoại lệ. Đó là vòng lặp của hàng triệu nông dân Việt Nam: trồng giỏi, bán rẻ, rồi lại trồng tiếp.
Và có một thứ nữa tôi nhận ra, thứ mà hồi nhỏ tôi cứ nghĩ là bình thường: mỗi vụ gặt xong, rơm rạ trên đồng lại bị đốt. Khói trắng bay mù cả buổi chiều. Bà nói đốt cho nhanh, để kịp làm đất vụ sau. Không ai dạy bà cách khác. Và cũng không ai nói với bà rằng thứ đang cháy trên đồng đó có thể là tài sản.
Vòng lặp đó, cả vòng lặp bán rẻ lẫn vòng lặp đốt bỏ, không thể phá bằng cảm xúc. Nó cần một cách nghĩ khác về giá trị.
Nông nghiệp bền vững không bắt đầu từ câu hỏi thu hoạch được bao nhiêu. Nó bắt đầu từ câu hỏi chúng ta đang lãng phí bao nhiêu. Với cây lúa, hạt gạo chỉ là một phần nhỏ trong những gì cánh đồng tạo ra.
Rơm có thể ủ thành phân hữu cơ, trả lại dinh dưỡng cho đất thay vì mua phân hóa học vụ sau.
Trấu có thể đốt thành than sinh học, vừa cải tạo đất vừa giảm phát thải.
Mỗi thứ bị đốt bỏ hôm nay là một khoản chi phí ẩn mà người nông dân đang tự trả mà không biết. Và xa hơn, khi nông nghiệp tuần hoàn được đo đếm và chứng nhận, những cánh đồng như của bà tôi hoàn toàn có thể tham gia vào thị trường tín chỉ carbon, biến việc canh tác sạch thành một nguồn thu nhập thật sự.
Nhưng để làm được điều đó, người nông dân không thể đơn độc. Bà tôi sẽ không tự mình tìm hiểu về tín chỉ carbon hay hợp đồng bao tiêu. Thứ bà cần là một hệ sinh thái đứng sau lưng bà, không phải một cuốn sách hướng dẫn.
Tôi hình dung một mô hình bắt đầu từ cấp xã, nơi một hợp tác xã số đơn giản giúp nông dân ghi nhận sản lượng, lịch thu hoạch, phương thức canh tác. Dữ liệu đó minh bạch với doanh nghiệp thu mua để ký hợp đồng trước vụ, với ngân hàng để cho vay tín dụng xanh không cần tài sản thế chấp lớn, với nhà khoa học để tư vấn giống và kỹ thuật phù hợp từng vùng đất.
Nhà nước đứng ở tầm nhìn vĩ mô, tạo hành lang pháp lý và quy hoạch vùng nguyên liệu. Khi cả năm nhà này thực sự kết nối, một hộ nông dân nhỏ lẻ không còn phải gồng mình một mình trước thị trường. Họ trở thành một mắt xích trong một chuỗi có giá trị thật.
Thế hệ tôi, những người lớn lên giữa điện thoại và mạng xã hội nhưng vẫn còn nhớ mùi khói rơm chiều gặt, có thể là cầu nối đó. Không phải vì chúng tôi giỏi hơn, mà vì chúng tôi hiểu cả hai thế giới.
Nếu mỗi đứa cháu có ông bà làm nông chịu ngồi xuống, học cách dùng một phần mềm quản lý mùa vụ, giúp họ ghi chép và kết nối với hợp tác xã gần nhất, thì hàng triệu mảnh ruộng nhỏ lẻ có thể dần trở thành một chuỗi xanh có giá trị thật.
Vụ lúa vừa rồi, bà tôi gọi điện nói được giá hơn một chút, giọng vui hơn thường ngày. Tôi cũng vui. Nhưng tôi muốn một ngày bà gọi và nói rằng năm nay có công ty ký hợp đồng mua trước, rơm trên đồng được thu lại ủ phân, đất tốt hơn vụ trước mà không cần mua thêm phân bón.
Ngày đó, hạt lúa Hưng Yên mới thật sự đi hết con đường của nó, không bỏ lại thứ gì, không lãng phí thứ gì.
