Tác dụng phụ của thuốc do nhiều yếu tố gây ra - Ảnh minh họa
Vì sao thuốc gây tác dụng phụ?
Theo dược sĩ Phạm Thanh Vĩ, khoa dược, Bệnh viện 19-8 (Bộ Công an), tác dụng phụ là phản ứng không mong muốn xảy ra khi dùng thuốc ở liều thông thường. Chúng có thể biểu hiện từ mức độ nhẹ (như buồn ngủ, khô miệng) đến nghiêm trọng (như tổn thương nội tạng, sốc phản vệ).
Thông thường, các bác sĩ kê đơn thuốc dựa trên tình trạng bệnh hiện tại của người bệnh nhằm mục đích điều trị, ngăn chặn hoặc kiểm soát bệnh lý lâu dài.
"Tuy nhiên các hoạt chất trong thuốc ngoài tác động lên cơ quan cần điều trị còn có thể ảnh hưởng đến các cơ quan hoặc chức năng khác của cơ thể, dẫn đến các phản ứng phụ không mong muốn.
Tác dụng phụ có thể xảy ra ở hầu hết các loại thuốc, từ thuốc thông thường đến thuốc đặc trị. Nhiều loại thuốc gây ra phản ứng phụ với dạ dày, hoặc dẫn đến chóng mặt, buồn ngủ, tăng cân, gián đoạn giấc ngủ, cáu kỉnh, giảm ham muốn tình dục…
Một số yếu tố có thể làm tăng nguy cơ gặp tác dụng phụ bao gồm tuổi tác, tình trạng sức khỏe, bệnh lý đi kèm, chức năng gan thận, cũng như việc sử dụng đồng thời các loại thuốc, vitamin hoặc thực phẩm chức năng khác.
Mặc dù vậy, người bệnh tuyệt đối không nên tự ý bỏ thuốc điều trị, mà hãy trao đổi ngay với bác sĩ để có giải pháp phù hợp", dược sĩ Vĩ cho hay.
Các yếu tố liên quan đến tác dụng phụ của thuốc
Theo dược sĩ Vĩ, có nhiều yếu tố liên quan gây ra tác dụng phụ của thuốc.
Thứ nhất là yếu tố liên quan đến người bệnh.
Tuổi tác: Ở trẻ em (đặc biệt là trẻ sơ sinh), hệ enzym gan chưa hoàn thiện, chức năng thận còn non nớt nên nguy cơ gặp tác dụng phụ rất cao.
Trong khi đó người cao tuổi thường phải sử dụng nhiều loại thuốc cùng lúc, chức năng gan/thận suy giảm làm chậm quá trình đào thải thuốc, đồng thời nhạy cảm hơn với tác dụng an thần, làm tăng nguy cơ té ngã.
Di truyền: Sự khác biệt trong hệ gene ảnh hưởng đến cách mỗi người chuyển hóa thuốc. Ngành dược lý di truyền chỉ ra rằng yếu tố di truyền quyết định 20 - 95% sự khác biệt này.
Ví dụ, enzym CYP2D6 giúp chuyển hóa codein thành morphin; người chuyển hóa kém sẽ không đạt hiệu quả giảm đau, ngược lại người chuyển hóa quá nhanh lại có nguy cơ bị ức chế hô hấp nghiêm trọng.
Rượu bia dễ ảnh hưởng đến tương tác thuốc - Ảnh minh họa
Chức năng thận: Thận đóng vai trò quan trọng trong việc đào thải thuốc. Khi chức năng thận suy giảm, thuốc bị tích lũy trong cơ thể làm tăng nguy cơ nhiễm độc nếu không được điều chỉnh liều phù hợp.
Giới tính: Phụ nữ thường có tỉ lệ mỡ cao hơn, khả năng chuyển hóa tại gan và tốc độ thải trừ qua thận chậm hơn nam giới, làm tăng nguy cơ gặp độc tính gan, rối loạn tiêu hóa hoặc dị ứng da.
Thứ hai là yếu tố liên quan đến thuốc
Liều lượng thuốc: Liều dùng càng cao, nguy cơ tác dụng phụ càng lớn. Một số thuốc có khoảng điều trị hẹp (ranh giới giữa liều hiệu quả và liều độc rất nhỏ), việc tăng liều dù chỉ một chút cũng có thể gây nguy hiểm.
Đường dùng thuốc: Cách thức đưa thuốc vào cơ thể ảnh hưởng đến tần suất xuất hiện tác dụng phụ. Ví dụ, thuốc corticoid dạng hít tập trung tác động tại phổi sẽ giảm tác dụng phụ toàn thân so với corticoid dạng uống.
Tương tác thuốc: Dùng nhiều loại thuốc cùng lúc có thể làm tăng độc tính hoặc giảm hiệu quả điều trị.
Thứ ba là yếu tố môi trường và xã hội
Rượu, bia: Làm tăng tác dụng phụ gây buồn ngủ, lú lẫn, thay đổi huyết áp, suy hô hấp, buồn nôn.
Thuốc lá: Kích thích các enzym gan (CYP1A2, CYP2B6) chuyển hóa thuốc nhanh hơn. Nếu ngừng hút thuốc đột ngột, nồng độ các thuốc này (như clozapine, olanzapine...) trong máu có thể tăng vọt gây ngộ độc.
Chế độ ăn uống: Nhiều thực phẩm tương tác mạnh với thuốc (như bưởi chùm với atorvastatin, rau lá xanh đậm với warfarin, cam thảo với lithium, thực phẩm giàu tyramine với thuốc chống trầm cảm MAOI...).
Mức độ hiểu biết: Bệnh nhân không nắm rõ hướng dẫn sử dụng dễ uống sai liều, sai thời điểm, làm tăng phản ứng có hại.
Những dấu hiệu cần chú ý
Theo dược sĩ Vĩ, các tác dụng phụ thường gặp như rối loạn tiêu hóa (buồn nôn, nôn, đau dạ dày, táo bón hoặc tiêu chảy); đau đầu, chóng mặt, buồn ngủ hoặc ngược lại là gây khó ngủ; khô miệng, ho khan kéo dài; phát ban, nổi mẩn trên da; thay đổi tâm trạng (bồn chồn, lo lắng, mệt mỏi). Hoặc các vấn đề về chức năng tình dục.
Người bệnh cần chia sẻ với bác sĩ/dược sĩ về tất cả các loại thuốc, thực phẩm chức năng đang dùng và tiền sử dị ứng trước đó. Tìm hiểu kỹ thông tin, hỏi rõ về các tác dụng phụ tiềm ẩn và cách xử trí trước khi rời nhà thuốc.
Tuân thủ tuyệt đối, uống đúng liều, đúng đường dùng và đúng thời gian. Không tự ý tăng/giảm liều. Thận trọng với đối tượng đặc biệt như trẻ nhỏ, người cao tuổi, phụ nữ có thai/cho con bú và người có bệnh nền nặng cần được giám sát chặt chẽ khi dùng thuốc.
Khi xuất hiện dấu hiệu bất thường, hãy liên hệ ngay với cơ sở y tế. Tùy mức độ, bác sĩ sẽ chỉnh liều, đổi thuốc hoặc có biện pháp hỗ trợ thích hợp, một số tác dụng phụ nhẹ sẽ tự biến mất khi cơ thể đã thích nghi với thuốc.
