GS.TS Lê Anh Vinh: Các con dạy tôi bao dung hơn

Lấy bằng tiến sĩ toán tại Đại học Harvard khi mới 27 tuổi, trở thành giáo sư trẻ nhất Việt Nam năm 2020 ở tuổi 37, là Viện trưởng Viện Khoa học giáo dục Việt Nam (Bộ GD-ĐT), gần đây Lê Anh Vinh còn được biết tới là tác giả sách thiếu nhi rất có duyên với giải thưởng.

Sau giải khuyến khích giải thưởng Sách quốc gia năm 2023 với bộ sách Những đứa trẻ hạnh phúc (Lê Anh Vinh chủ biên), anh lại vừa được trao giải thưởng Khát vọng Dế Mèn thuộc Giải thưởng thiếu nhi Dế Mèn lần thứ 7 năm 2026 cho cuốn truyện Chú robot tưởng mình là người. Và đề thi tuyển sinh lớp 10 THPT của TP.HCM hôm 1-6 môn ngữ văn đã chọn trích Chú robot tưởng mình là người.

Trò chuyện với Tuổi Trẻ, GS.TS Lê Anh Vinh cho biết là một người làm toán, làm giáo dục rồi viết sách thiếu nhi, được bạn đọc và các hội đồng chuyên môn ghi nhận khiến anh rất vui và biết ơn.

Chuyện tiến sĩ toán viết văn

* Thưa anh, câu chuyện một người cha viết sách từ những cuộc kể chuyện mỗi đêm cho các con của mình thật là đẹp. Mối duyên đưa anh tới việc viết sách cho thiếu nhi đã bắt đầu thế nào?

- Hồi nhỏ tôi rất thích đọc sách, đặc biệt là những cuốn sách thiếu nhi có yếu tố khoa học, phiêu lưu và tưởng tượng. Một trong những cuốn sách tôi yêu thích nhất là Thuyền trưởng Đơn vị của một nhà toán học người Nga, bản in của NXB Cầu Vồng và NXB Kim Đồng.

Cuốn sách kể về hành trình khám phá của cậu bé Số Không đi theo bác thuyền trưởng đơn vị. Tôi đọc cuốn sách đó từ những năm đầu tiểu học và đã luôn tự hỏi vì sao lại có một cuốn sách có thể khiến trẻ con thấy toán học thú vị đến thế.

Sau này khi có con, các con tôi rất thích nghe kể chuyện mỗi tối. Ban đầu tôi đọc truyện cho các con nghe, nhưng rồi các bạn ấy không thích nghe đọc nữa mà đòi bố phải tự kể. Vậy là tôi bắt đầu tưởng tượng ra những cuộc phiêu lưu mà chính các con trở thành nhân vật chính.

Tôi kể những câu chuyện để các con thấy rằng những điều mình học ở trường, kể cả những kiến thức khoa học rất nhỏ, cũng có thể giúp ích trong cuộc sống. Thấy các con hào hứng, tôi bắt đầu nghĩ đến việc viết lại để nhiều bạn nhỏ khác cũng có thể đọc.

* Với nhiều người, việc một giáo sư toán viết sách kể chuyện cho các em nhỏ thật đặc biệt và có phần... lạ. Bởi vì người ta hay dán nhãn người giỏi toán thường không thích hoặc không giỏi văn?

- Tôi nghĩ đây là một định kiến khá thú vị và có lẽ cũng không hoàn toàn vô lý nếu nhìn vào trải nghiệm đi học của nhiều thế hệ. Quả thật rất nhiều bạn học chuyên toán ngày trước sợ môn văn, nhất là sợ những bài văn phải viết theo một khuôn mẫu nào đó.

Nghĩ lại, tôi cũng phải cảm ơn các thầy cô dạy văn của mình. Hồi đi học, tôi thường nghĩ gì viết nấy, viết khá tự do, vậy mà kiểu gì cũng được các thầy cô cho trung bình 6,5 điểm, vừa đủ để đạt danh hiệu học sinh giỏi.

* Truyện của một tiến sĩ toán học có khác biệt với văn chương của những người khác?

- Tôi có một người bạn học rất giỏi văn, ngày trước đi học toàn được 9-10 điểm văn. Khi đọc truyện của tôi, bạn đó luôn nói "Biết ngay là văn của người học toán, câu chữ quá đơn giản, nhưng được cái nhiều ý". Tôi thấy nhận xét ấy cũng đúng.

Còn tôi nghĩ mỗi người khi viết đều mang theo cách mình nhìn thế giới. Người làm toán thường có thói quen đi tìm cấu trúc phía sau một vấn đề, vì vậy khi kể một câu chuyện tôi luôn nghĩ đến những câu hỏi như vì sao nhân vật hành động như vậy, tình huống này dẫn tới tình huống kia thế nào và một ý tưởng lớn có thể được kể lại bằng hình ảnh nào để trẻ em hiểu được.

Cũng phải nói thêm là viết một bài báo khoa học, một báo cáo hay một cuốn sách mang tính chuyên môn thì tôi có thể tập trung làm khá nhanh trong một khoảng thời gian cố định. Nhưng viết một cuốn truyện thì khác.

Câu chuyện cần thời gian để hình thành, nhân vật cần thời gian để sống cùng mình, nhiều chi tiết chỉ xuất hiện rất bất ngờ sau một cuộc trò chuyện, một khoảnh khắc với các con hoặc một đêm ngồi nghĩ vu vơ. Viết truyện với tôi thường chậm hơn nhưng cũng có một niềm vui rất riêng.

Người lớn cũng cần học lại

* Nhà toán học làm việc gì hẳn cũng theo logic chặt chẽ. Vậy anh có "đi lang thang dưới mưa không mục đích, chơi mà không cần lý do" như bài học anh muốn gửi tới các em nhỏ qua những nhân vật trẻ con trong cuốn sách của anh không?

- Tôi không phải là người thường xuyên "đi lang thang dưới mưa không mục đích" theo nghĩa lãng mạn, nhưng tôi tin vào giá trị của những việc không nhất thiết phải có mục tiêu rõ ràng: ngồi chơi với con, nghe một câu chuyện rất dài chưa biết kết thúc ở đâu, đi dạo mà không cần giải quyết việc gì.

Trong giáo dục, đôi khi người lớn muốn mọi thứ đều phải có mục tiêu: chơi để học kỹ năng gì, đọc sách để rút ra bài học gì. Điều đó không sai nhưng nếu cái gì cũng biến thành mục tiêu thì tuổi thơ sẽ rất mệt. Trẻ em cần được chơi chỉ vì vui, tò mò chỉ vì thích và yêu một điều gì đó chỉ vì thấy nó đáng yêu. Có lẽ người lớn cũng cần học lại điều ấy từ trẻ em.

* Đọc sách anh có thể thấy anh dành nhiều thời gian trò chuyện, chơi với các con và dường như học hỏi về gia đình, về cuộc sống từ chính các con vậy. Anh có phải là một người đàn ông của gia đình không?

- Tôi không dám tự nhận mình là một người đàn ông của gia đình theo nghĩa "hoàn hảo nhất" của từ này. Tôi cũng rất bận, cũng có những giai đoạn bị cuốn vào công việc và chắc chắn cũng có những thiếu sót như nhiều ông bố khác. Nhưng nếu hỏi gia đình có phải là phần quan trọng nhất trong cuộc sống của tôi không, câu trả lời chắc chắn là có.

Có lẽ vì vậy việc viết sách thiếu nhi với tôi không tách rời khỏi đời sống gia đình.

Các con thường là những độc giả đầu tiên của tôi, từ lúc ý tưởng còn rất sơ khai cho đến khi bản thảo đã hoàn thiện hơn. Tôi kể chuyện cho các con nhưng nhiều khi chính các con lại dạy tôi cách nhìn thế giới chậm hơn, hồn nhiên hơn và bao dung hơn.

* Cuốn sách của anh có nhắc, điều giáo dục nên làm là bảo vệ quyền được hiện diện của những điều chưa có tên gọi. Anh có thể chia sẻ quan điểm làm giáo dục này của anh? Ở Viện Khoa học giáo dục Việt Nam, các anh đi theo "tôn chỉ" này?

- Nếu giáo dục chỉ nhìn vào những gì đã có tiêu chí, đã có trong bảng điểm thì rất dễ bỏ sót những điều rất quan trọng như một năng lực khác biệt của trẻ, một khó khăn học tập chưa được nhận ra, một cảm xúc chưa được người lớn hiểu đúng hay một nhóm học sinh chưa có được sự quan tâm đầy đủ.

Vì vậy tôi nghĩ giáo dục trước hết phải biết lắng nghe và thừa nhận. Trước khi gọi tên được một vấn đề, trước khi có chính sách hay giải pháp hoàn chỉnh, ta cần chấp nhận rằng điều đó đang tồn tại.

Với những người nghiên cứu giáo dục, chúng tôi cũng cố gắng làm theo tinh thần ấy, giúp hệ thống nhìn thấy rõ hơn những vấn đề của trẻ em, của giáo viên, của nhà trường, từ đó có các nghiên cứu, bằng chứng và đề xuất chính sách phù hợp hơn.