Tính đến hết ngày 18.7, lực lượng chức năng thuộc Bộ Tư lệnh TP.HCM, Quân khu 7 đã tìm kiếm, quy tập được 100 hài cốt liệt sĩ và 2 bộ hài cốt liệt sĩ tập thể. Đây là kết quả của cuộc hành trình bắt đầu từ nhiều năm trước, khi chưa có hố khảo sát nào được đào và manh mối quan trọng nhất là những bức ảnh rời rạc, không rõ địa điểm.
Bức ảnh không chú thích và chiếc tháp nước
TP.HCM đã tiếp nhận thông tin về rãnh mộ tập thể trong khu vực nghĩa địa Đô Thành cũ từ năm 1995. Tuy nhiên, khoảng cách giữa lời kể của nhân chứng và một tọa độ đủ chính xác để triển khai khai quật là rất lớn.
Sau năm 1975, khu nghĩa địa trải qua nhiều lần giải tỏa, cải tạo. Những nấm mộ, lối đi, nhà xác, ranh giới và công trình phụ cũ hầu như không còn nguyên trạng. Khi công viên Lê Thị Riêng được xây dựng, cây xanh, hồ nước, đường nội bộ và nhiều hạng mục mới tiếp tục phủ lên dấu vết của không gian trước đây.
Bộ Tư lệnh TP.HCM đưa nhân chứng đến công viên Lê Thị Riêng để xác định vị trí rãnh mộ
ẢNH: MAI THANH HẢI
Bước ngoặt xuất hiện vào khoảng cuối năm 2017, đầu năm 2018, khi nhóm nghiên cứu do kiến trúc sư Nguyễn Xuân Thắng chủ trì tìm thấy một bức ảnh cũ trên internet. Ảnh chụp cận cảnh một hố chôn tập thể, bên cạnh có một cậu bé. Bức ảnh không có chú thích, không ghi thời gian, địa điểm và chưa đủ căn cứ xác định những người trong ảnh là ai.
Nhiều năm sau, bức ảnh thứ hai xuất hiện. Trong ảnh, một người đàn ông cầm chai thuốc sát trùng đứng trước vùng đất có dấu vết giống rãnh mộ. Khi đặt 2 bức ảnh cạnh nhau, nhóm nghiên cứu nhận thấy các vết máy đào, mô đất, thế đất và bối cảnh có nhiều điểm tương đồng. Giả thuyết 2 bức ảnh ghi lại cùng một sự việc bắt đầu được đặt ra.
Chi tiết trở thành "chìa khóa" nằm ở hậu cảnh bức ảnh thứ 2: một tháp nước. Với chuyên môn kiến trúc, ông Thắng nhận ra kiểu tháp nước này từng xuất hiện tại một số đô thị miền Nam vào cuối thập niên 1950, đầu thập niên 1960. Nhóm nghiên cứu lần lượt rà soát tháp nước tại nhiều tỉnh thành và sau quá trình loại trừ, tháp nước tại cư xá Bắc Hải được xác định là địa điểm phù hợp nhất với bối cảnh trong ảnh. Từ vật chuẩn này, nhóm tiếp tục đối chiếu các dãy nhà, đường sá, địa hình và phục dựng không gian Nghĩa địa Chí Hòa - Chợ Quán, khu vực nay là công viên Lê Thị Riêng.
Một manh mối khác đến từ bức ảnh màu của hãng tin AP. Qua kiểm tra dữ liệu kỹ thuật của bản ảnh số hóa, nhóm nghiên cứu xác định mốc ngày 12.2.1968. Chú thích đi kèm cho biết các thi thể được đưa về chôn trong 3 rãnh mộ. Mốc thời gian này được đặt cạnh báo cáo quân sự, tài liệu về các vị trí giao tranh trong Tết Mậu Thân 1968 và lời kể của nhân chứng.
Từ tháng 11.2018 đến tháng 5.2026, nhóm nghiên cứu thu thập và xử lý 3 bức ảnh hiện trường; không ảnh, ảnh vệ tinh của Mỹ và Pháp; bản đồ Đô thành Sài Gòn trước năm 1975; bản đồ TP.HCM sau năm 1975; tài liệu quân sự và thông tin về quá trình giải tỏa nghĩa địa. Riêng quá trình chứng minh 3 bức ảnh được chụp tại Nghĩa địa Chí Hòa - Chợ Quán đã mất khoảng 4 năm.
Hình ảnh 4 dãy nhà 2 tầng cùng tháp nước trong ảnh hiện trường được đối chiếu với không ảnh năm 1972 chụp khu vực cư xá Bắc Hải. Kết quả giúp nối những bức ảnh được tìm thấy vào các thời điểm, nguồn khác nhau vào cùng một không gian, thời gian và sự kiện.
Ra đa xuyên đất được huy động hỗ trợ tìm kiếm
ẢNH: NGUYỄN ANH
Sau đó, nhóm nghiên cứu nắn chỉnh không ảnh năm 1969, đối chiếu ảnh vệ tinh năm 1972, chuyển các vị trí nghi vấn lên bản đồ Sài Gòn tỷ lệ 1/10.000 năm 1968 rồi chuyển đổi hệ tọa độ, chồng xếp với ảnh vệ tinh các năm 2002 và 2024. Phối cảnh, điểm nhìn, hướng chụp, đường gióng và các vật chuẩn trong ảnh được sử dụng để thu hẹp phạm vi nghi có rãnh mộ trên mặt bằng công viên hiện nay.
Những nhân chứng giữ ký ức
Nếu ảnh, bản đồ và hồ sơ quân sự là những lớp dữ liệu "lạnh" thì ký ức của nhân chứng được nhóm nghiên cứu ví như "công nghệ sống". Ông Nguyễn Thành Phước, 70 tuổi, sinh ra và lớn lên cạnh khu Bắc Hải, kể năm 12 tuổi, ông từng chứng kiến cảnh chôn cất tập thể trong nghĩa trang. Theo ký ức của ông, xe ủi được sử dụng để tạo thành những hố đất dài; các thi thể được chở đến bằng xe tải, đưa xuống hố rồi lấp đất.
Ông Võ Huy Thịnh, cũng sống gần nghĩa trang năm 1968, nhớ khoảng 10 ngày sau Tết Mậu Thân, xe cứu thương liên tục chạy vào khu vực này. Nhiều thi thể được đưa xuống, xếp thành hàng rồi khiêng ra bãi đất có cỏ lau, cây leo và hàng rào kẽm gai. Từ vị trí ấy có thể nhìn ngược về phía cư xá Bắc Hải.
Bên cạnh đó, những người từng làm việc tại nghĩa trang, tham gia cải tạo hoặc bảo vệ công viên sau này còn cung cấp thông tin về số phận của khu mộ trong quá trình giải tỏa. Ông Nguyễn Văn Hiệp, nhân viên tổ quản lý Nghĩa trang Đô Thành Chí Hòa giai đoạn 1977 - 1985, cho biết khi vào làm việc, ông được nghe kể bãi đất bằng phẳng cạnh nhà xác là khu mộ tập thể của bộ đội hy sinh trong Tết Mậu Thân. Theo ông, khi nghĩa trang được giải tỏa, khu đất này vẫn được giữ nguyên.
Khi dữ liệu đủ "chín" để triển khai
Ngày 8.6.2026, Ban Chỉ đạo 515 quốc gia tổ chức hội thảo xác minh, kết luận thông tin về mộ liệt sĩ tập thể tại khu vực Nghĩa địa Chí Hòa - Chợ Quán. Hồ sơ của nhóm kiến trúc sư Nguyễn Xuân Thắng được đưa ra cùng lời kể của nhân chứng, tài liệu quân sự, thông tin giải tỏa nghĩa trang và ý kiến của các cơ quan chuyên môn.
Yêu cầu đặt ra là phải đánh giá toàn diện về lịch sử, khoa học, pháp lý và thực tiễn; đồng thời xác định độ tin cậy, tính liên kết của các nguồn hồ sơ đã được giải mật. Kết quả hội thảo tạo cơ sở để chuyển hành trình tìm kiếm từ ảnh, bản đồ và ký ức sang khảo sát thực địa.
Kiến trúc sư Nguyễn Xuân Thắng, người nhiều năm nghiên cứu tìm vị trí mộ liệt sĩ tại công viên Lê Thị Riêng
ẢNH: THÚY LIỄU
Từ ngày 15.6, Bộ Tư lệnh TP.HCM phối hợp các đơn vị chuyên môn triển khai ra đa xuyên đất, phương pháp ảnh điện và khảo sát địa tầng tại 3 khu vực trọng điểm trong công viên. Lực lượng tham gia gồm công binh, nhân viên bản đồ, chuyên gia địa vật lý, nhân chứng cùng các đơn vị thuộc ĐH Quốc gia TP.HCM, Binh chủng Công binh và Tổng cục Hậu cần - Kỹ thuật.
PGS-TS Lê Văn Anh Cường, Trưởng bộ môn Vật lý địa cầu, Trường ĐH Khoa học tự nhiên, ĐH Quốc gia TP.HCM, lưu ý rằng ra đa không trực tiếp "nhìn thấy" hài cốt. Thiết bị hoạt động bằng cách phát sóng xuống lòng đất và ghi tín hiệu phản hồi, từ đó nhận diện những vùng có cấu trúc khác thường so với nền đất xung quanh. Sau khi rà quét, nhóm chuyên môn mất khoảng 5 ngày xử lý tín hiệu, dựng mô hình 3D và chuyển kết quả cho Bộ Tư lệnh TP.HCM.
Ngày 23.6, lực lượng chức năng bắt đầu đào khảo sát. Một rãnh rộng khoảng 3 m, dài khoảng 10 m và sâu khoảng 3 m được mở. Sau khi hút nước, mở rộng hai bên, lực lượng tìm kiếm phát hiện các hài cốt nằm xếp lớp. Kết quả được báo cáo Ban Chỉ đạo quốc gia để triển khai quy tập theo quy định. Ngày 6.7, giai đoạn tìm kiếm, khai quật trên diện rộng chính thức bắt đầu. Những dấu hiệu từng tồn tại trong ký ức nhân chứng, ảnh chiến trường và tín hiệu radar dần hiện ra dưới từng lớp đất.
Cùng với hài cốt, lực lượng tìm kiếm còn phát hiện các di vật như hộp tiếp đạn, viên đạn, lược, quyết định điều động, nhẫn, bút viết và lọ dầu gió. Trong đó, một di vật mang thông tin về liệt sĩ Huỳnh Văn Quên đã mở ra đầu mối xác minh thân nhân. Mỗi hài cốt và di vật đều được ghi nhận vị trí, số hóa dữ liệu, lấy mẫu sinh phẩm để phục vụ đối sánh ADN. (còn tiếp)
