Xà bần từ phá dỡ nhà cửa cân được tái chế để sử dụng vào mục đích khác. Trong ảnh: xà bần trên đường Tam Trinh (Hà Nội) - Ảnh: PHÚC TÀI
Theo các chuyên gia, cần có quy hoạch, kế hoạch và giải pháp phù hợp, chính sách thúc đẩy hiệu quả.
Hơn 1.400 dự án đang giải phóng mặt bằng
Theo UBND TP Hà Nội, trên địa bàn đang có khoảng 1.428 dự án đang giải phóng mặt bằng. Trong đó có 27 công trình, dự án lớn, quan trọng, trọng điểm nhằm tháo gỡ các điểm nghẽn phát triển kinh tế - xã hội.
Những dự án cầu vượt sông Hồng (Hồng Hà, Mễ Sở, Vân Phúc, Ngọc Hồi, Tứ Liên, Trần Hưng Đạo...); tuyến vành đai 1 đoạn Hoàng Cầu - Voi Phục; tuyến vành đai 4 - vùng thủ đô; nút giao đường giao thông bao quanh khu tưởng niệm danh nhân Chu Văn An với tuyến đường 70 và tuyến đường Tam Trinh đang tích cực triển khai công tác giải phóng mặt bằng.
Các tuyến đường vành đai trọng điểm đi qua nhiều khu dân cư, đô thị lớn tại Hà Nội đang được tiến hành phá dỡ hàng loạt công trình, nhà cửa để phục vụ dự án. Một góc đô thị như một đại công trường khi hàng ngàn dự án đồng loạt triển khai giải phóng mặt bằng.
Việc phá dỡ hàng nghìn công trình, nhà ở tạo áp lực lớn lên công tác thu gom, xử lý khối lượng khổng lồ chất thải và phế thải xây dựng của TP.
Phế thải vật liệu xây dựng chất đống sau khi phá dỡ loạt công trình để thi công dự án trọng điểm. Từ giữa tháng 5-2026, Hà Nội bắt đầu triển khai đẩy mạnh công tác giải phóng mặt bằng đường vành đai 2,5 đi qua khu đô thị mới Dịch Vọng - Dương Đình Nghệ; Vũ Phạm Hàm - Trần Duy Hưng; Ngụy Như Kon Tum - Nguyễn Trãi.
Đây là đoạn tuyến đi qua hàng loạt khu đô thị, nhà cao tầng với mật độ dân cư đông đúc nên sẽ có hàng loạt công trình bị phá dỡ.
Ghi nhận của Tuổi Trẻ trong ngày 4-6, công nhân cùng hàng loạt máy móc ngày đêm tiến hành phá dỡ nhà cửa nằm trong phạm vi tuyến đường này để sớm hoàn thành công tác giải phóng mặt bằng, bàn giao mặt bằng sạch cho đơn vị thi công.
Lượng gạch đá, phế thải, sắt thép từ các công trình ngổn ngang, chất thành từng đống lớn, có một số đoạn cao hàng mét. Ban đêm, hàng loạt xe tải cỡ lớn được đơn vị thi công huy động vào khu vực trên để vận chuyển phế thải xây dựng đi xử lý.
Với dự án xây cầu Trần Hưng Đạo, theo báo cáo ngày 3-6 của UBND TP Hà Nội, diện tích mặt bằng bàn giao đạt hơn 82%, các hạng mục cọc khoan nhồi, bệ trụ và thân trụ đang được tăng tốc thi công.
Tháng 5-2026, để phục vụ dự án trên, hàng loạt ngôi nhà trên phố Vạn Kiếp, Bạch Đằng cũng bị phá dỡ tạo ra khối lượng xà bần khổng lồ.
Trong xu hướng phát triển kinh tế tuần hoàn, những nước phát triển coi vật liệu có thể tái chế được là nguồn tài nguyên thứ cấp, không được đổ lung tung và phải tái sử dụng. Để làm được điều này cần có đơn vị có chức năng đồng ý và ủng hộ.
TS Lê Việt Hùng (Phó giám đốc Viện Công nghiệp, xi măng bê tông Việt Nam)
Đề xuất bố trí máy nghiền tái chế ngay tại công trường
Theo thống kê, khối lượng chất thải rắn xây dựng phát sinh tại Hà Nội khoảng 2.100 tấn/ngày, bằng 1/3 so với chất thải sinh hoạt của TP. Với hàng ngàn công trình phải giải phóng mặt bằng, lượng phế thải xây dựng tăng gấp 4-5 lần so với bình thường, khoảng 10.000 tấn mỗi ngày.
Từ đầu năm đến nay, lượng phế thải lên tới 1,5 triệu tấn. Trong khi đó bốn điểm xử lý ở xã Nguyên Khê, phường Yên Sở, phường Phúc Lợi và xã Thư Lâm chỉ có thể chôn lấp, nghiền tái chế khoảng 1.670 tấn/ngày.
Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội cho biết chất thải rắn xây dựng phát sinh từ các công trường giải phóng mặt bằng hiện được xử lý tại bốn điểm tiếp nhận với tổng công suất khoảng 1.670 tấn/ngày. Trong đó, bãi chôn lấp ở xã Nguyên Khê (huyện Đông Anh cũ) có diện tích 4,8ha, công suất tiếp nhận khoảng 360 tấn/ngày.
Các điểm trung chuyển, tái chế chất thải xây dựng bằng công nghệ nghiền có tổng công suất khoảng 1.310 tấn/ngày. Phế thải xây dựng sau xử lý chủ yếu được nghiền làm cốt liệu san lấp, phục vụ các dự án hạ tầng đang triển khai trên địa bàn.
Hiện Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội đang đề xuất phương án sử dụng giải pháp nghiền tái chế tại chỗ để giải quyết tình trạng lượng phế thải tăng cao.
Theo đề xuất, TP sẽ bố trí máy nghiền tái chế công suất khoảng 500 tấn/ngày ngay ở khu vực đất dự án đang giải phóng mặt bằng để nghiền, xử lý phế thải tại chỗ.
Mặt bằng trên đường Đỗ Xuân Hợp - Võ Nguyên Giáp (phường Phước Long, TP.HCM) đã được bàn giao để thi công dự án vành đai 2 - Ảnh: TRÍ ĐỨC
* Ông Nguyễn Quang Hiệp (Viện trưởng Viện Vật liệu xây dựng, Bộ Xây dựng):
Cần chính sách hỗ trợ sử dụng vật liệu thân thiện
Năm 2024 chúng ta đã ban hành Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 13946 về vật liệu san lấp tái chế từ phế thải phá dỡ công trình. Quy định đã có nhưng việc tái chế phế thải phá dỡ công trình thành vật liệu tái chế chưa phổ biến do thiếu các doanh nghiệp có đủ máy móc, thiết bị tái chế công suất lớn, các chủ đầu tư chưa sẵn sàng đưa vật liệu tái chế vào thiết kế công trình.
Còn về mặt chất lượng vật liệu tái chế đã phù hợp với tiêu chuẩn được ban hành thì sẽ bảo đảm chất lượng khi sử dụng.
Về mặt kinh tế thì chi phí sử dụng vật liệu tái chế phải cạnh tranh thì mới được các chủ đầu tư công trình lựa chọn. Nếu chi phí sử dụng vật liệu tái chế quá cao thì rất khó để các chủ đầu tư lựa chọn. Tái chế phế thải xây dựng thành vật liệu tái chế, được xã hội tin dùng là một bài toán dài hơi.
Việc tái chế phế thải xây dựng thành vật liệu tái chế cần được thực hiện ngay tại chân các công trình hoặc gần với công trình bằng các dây chuyền di động thì giá cả vật liệu tái chế mới cạnh tranh. Còn nếu thu gom phế thải xây dựng, chở đi vài chục km mới tới địa điểm tái chế, sau đó chở quay lại công trường thì chi phí vận chuyển lớn, trong khi giá bán vật liệu xây dựng khá thấp nên không khả thi.
Điểm đáng lưu ý là số lượng doanh nghiệp tham gia tái chế phế thải xây dựng thành vật liệu tái chế hiện nay rất ít, công suất tái chế chỉ đáp ứng trong bối cảnh bình thường, chẳng hạn tại Hà Nội các nhà máy tái chế chỉ đáp ứng từ 1.000-2.000 tấn/ngày nhưng trong bối cảnh TP đẩy mạnh chỉnh trang đô thị thì lượng phế thải xây dựng tăng lên 10.000 tấn/ngày nên không xử lý hết được phế thải xây dựng.
Lượng phế thải xây dựng tăng đột biến nên các công ty có sẵn thiết bị tái chế không thể tái chế hết lượng phế thải xây dựng thải ra môi trường.
* TS Trần Bá Việt (Phó chủ tịch Hội Bê tông Việt Nam):
Tính toán công suất và hiệu quả
Phế thải xây dựng thải ra tại các dự án đường vành đai 2,5, cầu Tứ Liên, cầu Trần Hưng Đạo (TP Hà Nội) có thể chia thành hai nhóm, nhóm phế thải gạch, vữa và nhóm phế thải bê tông. Trong đó, nhóm phế thải bê tông có thể tái chế qua các công đoạn nghiền, sàng, tuyển, rửa thì để làm bê tông chịu lực. Tỉ lệ thu hồi phế thải bê tông để tái chế đạt khoảng 70%, phần còn lại sẽ làm vật liệu san lấp.
Còn nhóm phế thải gạch, vữa có thể nghiền ra để làm vật liệu sản xuất gạch không nung, tấm lát vỉa hè hoặc làm vật liệu san lấp nền đường. Về công nghệ chúng ta đã nghiên cứu, có đủ công nghệ để tái chế.
Vấn đề đặt ra hiện nay là chí phí đầu tư nhà máy tái chế phế thải xây dựng quá lớn, nếu doanh nghiệp đầu tư nhà máy đủ công suất lớn, sau 2-3 năm nữa các dự án giải tỏa xong thì nhà máy có thể không đạt công suất, chưa hết khấu hao, không có hiệu quả kinh tế.
Tôi cho rằng chỉ khi Hà Nội, TP.HCM quyết định một lộ trình cụ thể để cải tạo các tòa chung cư cũ trên toàn địa bàn thì mới có khối lượng phế thải vật liệu xây dựng đủ lớn để các doanh nghiệp đầu tư dây chuyền tái chế.
* Ông Thái Văn Sâm (Phó chủ tịch Hội Vật liệu xây dựng):
Khuyến khích sử dụng vật liệu tái chế
Cơ chế hiện nay có nhiều khó khăn, chưa có cơ chế khuyến khích người dân sử dụng vật liệu tái chế. Công trình phá dỡ cần được phân loại, cái nào là bê tông, cái nào là vật liệu thông thường. Chủ trương phá dỡ lớn nhưng phương pháp là do ta lựa chọn. Các doanh nghiệp trong nước chưa lựa chọn phương án gỡ bỏ, Hà Nội có làm nhưng khó khăn ở chỗ tập hợp ở đâu.
Thứ hai là chúng ta sản xuất ra vật liệu tái chế có ai sử dụng không? Vì thế cần có cơ chế kích thích việc sử dụng vật liệu tái chế. Hiện nay cơ chế chưa rõ ràng nên sản xuất vật liệu tái chế đôi khi chẳng biết bán cho ai.
