Sự tích bếp không khói huyền thoại
Những ngày cuối tháng 5, chúng tôi may mắn gặp ông Hoàng Thư (trú tỉnh Phú Thọ, con trai cả của cụ Hoàng Cầm - người sáng tạo ra bếp không khói huyền thoại của Quân đội nhân dân Việt Nam). Trong căn nhà nhỏ tại phố Điện Biên Phủ (Hà Nội), ông Thư lặng lẽ nâng niu từng bức ảnh đã ngả màu thời gian của người cha quá cố.
Ông Hoàng Thư, con trai cả của cụ Hoàng Cầm
ẢNH: ĐÌNH HUY
Ở tuổi 82, ông Thư vẫn minh mẫn và nhớ như in khoảng thời gian sống cùng cụ Hoàng Cầm trong ngôi nhà mang đậm ký ức ấy. Đó là một người cần mẫn, ít nói về bản thân nhưng luôn đau đáu tìm cách giúp bộ đội, giúp người dân bớt gian khổ trong những ngày đất nước còn khó khăn.
Khi chúng tôi hỏi điều gì có thể gói gọn cuộc đời của cha đẻ bếp không khói, ông Thư suy nghĩ rất lâu rồi đáp bằng hai chữ: "tận tụy". Đặc biệt, khi nhận được thông tin Bộ Quốc phòng đề nghị truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân cho cụ Hoàng Cầm, ông Thư cho biết rất vui, phấn khởi nhưng đó không phải là điều mà ông xúc động nhất.
Điều ông muốn nói đến nhiều hơn ở cụ Hoàng Cầm là một nhân cách sống, một người lính, người cựu chiến binh suốt đời đặt lợi ích của quân đội và nhân dân lên trên hết, một người cha mẫu mực, sống trọn vẹn với lời dạy giản đơn: "Bố làm như thế này này, con nhìn mà làm".
Ngược lại thời gian, ông Thư kể, cụ Hoàng Cầm nhập ngũ năm 1947, được phân công làm tổ trưởng nuôi quân. Trong chiến dịch Hoàng Hoa Thám, cụ tận mắt chứng kiến cảnh đồng đội thương vong do máy bay địch tập kích nên nảy ra ý định sáng tạo ra một cái gì đó để làm giảm thương vong cho quân đội.
Ý định ấy được cụ nung nấu đến khi tham gia chiến dịch Hòa Bình (1951 - 1952). Vào một buổi sáng dạo trên bờ suối, cụ Hoàng Cầm nhìn làn khói lượn lờ quanh mái bếp nên đã nảy ra sáng kiến làm một loại bếp có thể nấu nướng mọi thứ ban ngày mà không sợ máy bay địch xuất hiện.
Trưa hôm đó, cụ cầm xẻng ra bờ suối đào thử bếp (mở đường dẫn khói, thêm rãnh phụ)... Sau vài lần, một chiếc bếp như ý đã được tạo ra. Cái hay ở bếp chính là những đường rãnh chạy dài từ lò được phủ bằng cành cây và đất ẩm. Khói từ trong lò tuôn ra, lan khắp các rãnh, khi bốc lên gặp đất ẩm bị lọc, cản lại và lan ra, bay là là trên mặt đất. Kể từ đó, loại bếp "có một không hai" được phổ biến rộng rãi trong toàn quân, bộ đội không sợ máy bay địch dội bom mỗi khi nổi lửa.
Chân dung đại úy Hoàng Cầm
ẢNH: TƯ LIỆU
Tháng 10.1952, đơn vị đã quyết định lấy tên người chiến sĩ sáng tạo ra chiếc bếp ấy để đặt tên cho bếp. Cũng từ đó, bếp Hoàng Cầm dần trở nên thân thuộc với bộ đội qua từng chiến dịch kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ.
Với thành tích xuất sắc này, cụ Hoàng Cầm được tặng thưởng Huân chương Chiến công hạng nhì, được báo công với Bác Hồ tại Đại hội Anh hùng, chiến sĩ thi đua toàn quốc lần thứ nhất, ngày 1.5.1952, tại xã Kim Bình, H.Chiêm Hóa, tỉnh Tuyên Quang.
Cũng tại đại hội, ông vinh dự được Bác Hồ tặng chiếc đồng hồ đeo tay là chiến lợi phẩm thu được của địch.
Những "que kem cứu đói" người dân Tam Đảo
Ông Thư cho biết, sau chiến dịch Điện Biên Phủ, cụ Hoàng Cầm hoạt động trong quân ngũ đến năm 1959 thì ra quân. Sau đó, cụ trở về Hà Nội làm việc tại cửa hàng kem Thủy Tạ cùng người thân. Vài năm sau, cụ quyết định đưa vợ con lên Tam Đảo (tỉnh Vĩnh Phúc cũ) khai hoang.
Trong ký ức ông Thư, mảnh đất Tam Đảo ngày đó là vùng đất khắc nghiệt. Không có ruộng lúa như đồng bằng, người dân ở đây chỉ biết trông chờ vào củ dong riềng và vườn su su để đổi lấy hạt gạo sống qua ngày.
Khoảnh khắc ám ảnh nhất đối với ông Thư chính là những lần cùng cụ Hoàng Cầm chở mỗi chuyến xe thồ mang 2 tạ su su xuống núi để đổi vài cân gạo ít ỏi.
"Quãng đường từ đỉnh núi xuống đến nơi bán chỉ khoảng 13 km nhưng toàn dốc đứng khiến hai bố con tôi nhiều lần dùng hết sức nhưng không thể ghìm xe lại được, có những lần dùng cành cây lớn buộc sau xe rồi kéo lại để tạo lực cản nhưng vẫn không ăn thua, chiếc xe chở su su cứ thể đổ ra đường đèo, su su vương vãi khắp nơi", ông Thư kể lại.
Không chỉ lo cho gia đình, cụ Hoàng Cầm luôn trăn trở làm sao để người dân nơi đây bớt khổ. Thời đó, tại Tam Đảo dân cư thưa thớt, chỉ có vài chục hộ nhưng hầu hết hoàn cảnh đều khó khăn. Với sự "tận tụy" của người cựu chiến binh, cụ đã tự mình đạp xe hơn 150 km về Hải Hậu (Nam Định cũ) để mang giống "bắp cải chánh" (cây bắp cải đã được cắt rồi mọc ra nhánh khác) về trồng tại Tam Đảo.
Cạnh đó, cụ cũng chính là người mang nghề làm miến dong từ Nam Định lên Tam Đảo; lặn lội về Hà Nội học cách làm nước chấm (xì dầu) để truyền dạy lại cho dân làng.
Ông Thư bật khóc nhớ về giai đoạn khó khăn của người dân Tam Đảo
ẢNH: ĐÌNH HUY
Nói đến đây, giọng ông Thư chùng xuống khi nhắc về câu chuyện mà ông cho rằng người dân Tam Đảo vẫn còn nhớ mãi. Vào khoảng những năm 1970 - 1972, cuộc sống người dân Tam Đảo cực kỳ khó khăn, cụ Hoàng Cầm đã bàn với anh trai mình (lúc đó phụ trách kem Thủy Tạ tại Hà Nội) về việc sản xuất que kem từ cây tre sặt vốn có tại địa phương để người dân có thêm sinh kế.
Nhờ những "chiếc que cứu mạng" ấy, hàng chục hộ dân có nguồn sống và vượt qua được khó khăn kéo dài hơn chục năm. Đáng quý hơn cả, dù là người có công giúp người dân tìm ra mối làm ăn ở Hà Nội nhưng gia đình cụ Hoàng Cầm vẫn nhận định mức que kem đúng theo nhân khẩu như gia đình khác, không một chút ưu tiên.
Suốt đời sống theo lời dạy của Bác Hồ
Theo ông Thư, trong suốt cuộc đời mình, cụ Hoàng Cầm luôn giữ phong cách là một người lính "Bộ đội Cụ Hồ". Cụ luôn tiết kiệm đến từng hạt gạo, từng hạt muối rơi. Cụ dạy con cái không bằng những lời giáo huấn sáo rỗng mà bằng chính hành động.
Cụ Hoàng Cầm trong những năm tháng cuối đời
ẢNH: GIA ĐÌNH CUNG CẤP
Một kỷ vật của cha mà ông Thư vẫn còn day dứt đến tận bây giờ chính là chiếc đồng hồ cụ Hoàng Cầm được Bác Hồ tặng tại Đại hội Anh hùng, chiến sĩ thi đua toàn quốc lần thứ nhất. Ông Thư nhớ lại, năm 1967, ông nhập ngũ vào Nam kháng chiến chống Mỹ cứu nước.
Trước khi ông Thư rời nhà, cụ Hoàng Cầm đã trao lại chiếc đồng hồ quý giá đó cùng lời dặn "phải giữ lấy để nhớ về nhiệm vụ, nhớ về sự cố gắng trước đây của bố để được Bác Hồ khen thưởng và cũng để nhớ về gia đình". Ông Thư vui mừng nhận lấy chiếc đồng hồ rồi mang ra phố Hàng Bông thay dây và kính mới để nhìn rõ hơn.
khi hành quân đến trạm giao liên thứ 3 trên đường Trường Sơn, ông Thư gặp những người giao liên đang ngày đêm bám trụ đưa bộ đội vượt qua những trọng điểm ác liệt nhất. Vì trạm giao liên không có đồng hồ để canh giờ đưa bộ đội qua vùng bom đạn, ông Thư đã quyết định tặng lại món quà của cha cho họ.
Rồi khi rời quân ngũ trở về, nghe ông kể lại đã tặng món quà cho chiến sĩ giao liên, cụ Hoàng Cầm nhẹ nhàng bảo: "Thế cũng là giúp quân đội ta, con làm thế là đúng".
"Tôi vẫn luôn vẫn luôn đau đáu hy vọng có thể tìm lại người chiến sĩ giao liên năm xưa hoặc thông tin về chiếc đồng hồ nhưng nhiều năm qua vẫn không có thông tin", ông Thư nói tiếp.
Đầu những năm 1990, sức khỏe cụ Hoàng Cầm yếu dần, không thể lao động, sản xuất nữa nên cụ được địa phương cử ra trông nom đền Đức Thánh Trần. Hàng ngày, cụ dọn dẹp điện thờ, đón tiếp khách thập phương.
Đến khoảng năm 1992 - 1993, sức khỏe cụ suy giảm rõ rệt, không thể làm vườn hay tự chăm sóc mình trên núi cao. Trong khi đó, vợ cụ vẫn phải chạy ngược xuôi để mót lúa, lấy măng về bán kiếm thêm đồng ra đồng vào. Chứng kiến cảnh bố mẹ sức yếu mỗi người một nơi, ông Hoàng Thư đã quyết định đưa cụ Hoàng Cầm về Hà Nội chăm sóc.
Thế nhưng, hoàn cảnh của ông Thư lúc đó cũng rất khó khăn, dù là giáo viên Trường THPT Phan Đình Phùng nhưng gia đình ông phải sống nhờ ở căn phòng tập thể rộng khoảng 9 m2 , nằm gần xưởng cưa trong khuôn viên trường.
Hằng ngày, cuộc sống sinh hoạt của vợ chồng ông Thư và con trai vốn đã bất tiện, khó khăn nhưng nay lại khó khăn hơn khi có thêm cụ Hoàng Cầm. Vì vậy, có những đêm cụ Hoàng Cầm phải nằm đất để nhường con, cháu nghỉ ngơi.
Thấy cha già vất vả trong điều kiện chật vật, có lúc gia đình đã đưa cụ về ở tạm nhà con gái ở Hào Nam để thuận tiện hơn. Thế nhưng, cụ Hoàng Cầm vẫn luôn trăn trở, đi đi lại lại giữa các nhà con cháu vì không muốn làm phiền ai lâu ngày.
Cụ Hoàng Cầm xuất hiện trong một sự kiện kỷ niệm của quân đội
ẢNH: GIA ĐÌNH CUNG CẤP
Cảnh ngộ thắt lòng của gia đình "cha đẻ bếp không khói" trong căn phòng 9 m2 chỉ thực sự được biết đến khi đại tá Nguyễn Kim Đức (cán bộ Cục Tác chiến) đến thăm cụ.
Quá xót xa trước tình cảnh của cụ Hoàng Cầm, ông Đức đã hỏi chuyện, trực tiếp viết một bản báo cáo rồi nhờ cụ Cầm ký tên vào. Sau đó, đại tá Đức đã mang thẳng lá thư này đến gặp thượng tướng Đào Đình Luyện (lúc đó là Tổng tham mưu trưởng Quân đội nhân dân Việt Nam) để trình bày và đề xuất giải quyết chế độ chính sách cho cụ.
Ngay sau khi nhận được thông tin, thượng tướng Đào Đình Luyện chỉ đạo trực tiếp giải quyết chế độ nhà ở và một số ưu tiên về cuộc sống cho cụ Hoàng Cầm. Quá trình này được thực hiện rất nhanh chóng. Năm 1994, cụ Hoàng Cầm chính thức được cấp một căn nhà tại số 28 Điện Biên Phủ. Đến nay, căn nhà này vẫn đang được ông Thư sử dụng làm nơi ở.
Theo ông Thư, sở dĩ cụ Hoàng Cầm chịu khổ suốt hàng chục năm mà không đòi hỏi gì chính là sống theo lời căn dặn của Bác Hồ là nỗ lực cố gắng mà không màng danh lợi. Thậm chí, cụ gần như không bao giờ tự kể về những chiến tích hay công trạng của mình, kể cả về chiếc bếp mang tên cụ.
"Tôi chỉ biết về các chiến công của cha mình một cách tình cờ khi giúp cụ sắp xếp các huân chương. Khi đó, thấy cụ có nhiều huân chương từ các chiến dịch tôi đã hỏi "huân chương này cụ được tặng trong trường hợp nào?" thì cụ mới giải thích ngắn gọn đó là phần thưởng từ sự kiện nào", ông Thư nhớ lại và cho hay, cụ Hoàng Cầm sống ở căn nhà được Bộ Quốc phòng cấp được 2 năm thì mất.
