ThS.KTS Nguyễn Đình Hòa - Ảnh: NVCC
Bức tranh về một siêu đô thị tương lai với quy mô dân số dự báo đạt 20-22 triệu người cùng nền kinh tế 1.200 tỉ USD vào giữa thế kỷ thực sự là một tầm nhìn quy hoạch dũng cảm. Đó không chỉ là khát vọng về quy mô mà còn là sự lựa chọn một tương lai đủ lớn để TP.HCM tiếp tục giữ vai trò đầu tàu phát triển của đất nước.
Để khát vọng trăm năm có thể chuyển hóa thành một thực tế hạnh phúc, theo tôi, điều quan trọng nhất là định hình được hai cấu phần nền tảng gồm năm bản đồ định hướng sinh tồn và năm nhóm thông số ngưỡng bảo vệ xã hội. Đây chính là các lớp màng bảo vệ giúp mọi dòng vốn đầu tư và mọi quyết định phát triển luôn vận động đúng hướng.
Thay vì quy định chi tiết từng ô đất sẽ xây gì, năm bản đồ nền cần làm nhiệm vụ nhận diện những dòng chảy tự nhiên và những giá trị bất biến.
Trước hết là bản đồ cao độ tích hợp và phân vùng thích ứng, giúp nhìn rõ toàn bộ địa hình TP trong bối cảnh sụt lún và nước biển dâng.
Trên cơ sở đó, vùng đất cao phía bắc như Củ Chi, Hóc Môn có thể trở thành nơi tập trung phát triển mật độ lớn, trong khi vùng thấp phía nam cần được giảm tải để dành không gian cho hệ sinh thái nước ngọt, rừng ngập mặn và các mô hình kiến trúc nhiệt đới thích ứng với tự nhiên.
Song hành với đó là bản đồ ranh giới đỏ sinh thái mở rộng, thể hiện cam kết của thế hệ hôm nay trong việc gìn giữ các "lá phổi xanh" và "bồn chứa nước" cho tương lai. Trục sông Sài Gòn - Đồng Nai, hệ sinh thái Cần Giờ và các vùng ngập nước ven đô cần được bảo vệ như những lá chắn điều hòa khí hậu của toàn vùng.
TP cần được tổ chức thành các hạt nhân tự chủ dựa trên triết lý đô thị 15 phút, nơi cư dân có thể tiếp cận việc làm, giáo dục và y tế ngay gần nơi sinh sống. Giữa các hạt nhân ấy phải là những hành lang xanh, vùng nông nghiệp công nghệ cao để ngăn chặn sự lan rộng của bê tông hóa.
Tầm nhìn 100 năm còn phải tính đến việc làm chủ không gian ngầm. Các tầng ngầm cần được phân lớp rõ ràng từ không gian đi bộ, thương mại dịch vụ và hạ tầng kỹ thuật ở tầng nông; hệ thống metro và giao thông tốc độ cao ở tầng trung; cho đến các tuyến logistics tự động, hạ tầng xuyên quốc gia và hệ thống trữ nước ở tầng sâu. Đây là điều kiện quan trọng để trả lại mặt đất cho cây xanh và không gian công cộng.
Một bản đồ nền khác không thể thiếu là bản đồ không gian di sản và sông nước công cộng. Toàn bộ mặt tiền sông ngòi phải được xem là tài sản công cộng, là ký ức văn hóa chung của người dân và không thể bị tư nhân hóa hay chia cắt bởi các dự án bất động sản thương mại.
Nếu năm bản đồ nền là phần khung xương thì năm nhóm thông số ngưỡng giúp đô thị vận hành bền vững.
TP cần xác lập ngưỡng dân số cực đại và kiểm soát tổng diện tích đất xây dựng trong giới hạn cho phép. Việc điều tiết hệ số sử dụng đất phải dựa trên bản đồ sinh tồn, với mật độ cao tập trung ở các khu TOD trên nền đất vững chắc và mật độ thấp tại khu di sản hoặc vùng trũng nhạy cảm.
Cùng với đó là yêu cầu dành tỉ lệ đáng kể quỹ nhà ở quanh các ga metro cho nhà ở xã hội và nhà cho thuê giá hợp lý; duy trì diện tích cây xanh công cộng tối thiểu từ 18-22m²/người. Đồng thời hướng tới một đô thị tuần hoàn tự chủ nước sạch, năng lượng tái tạo và phát thải ròng bằng 0 trong dài hạn.
TP không chỉ cần một chiếc áo rộng hơn mà cần một "cơ thể" thực sự khỏe mạnh từ bên trong. Vì vậy, một bản quy hoạch tầm nhìn 100 năm không nên được nhìn nhận như một tập hợp các chỉ tiêu cứng nhắc hay những dự báo mang tính cơ học.
Nó nên và chỉ nên đóng vai trò như một "bộ mã di truyền" (DNA Blueprint) - một hệ điều hành đô thị linh hoạt, đủ khả năng thích ứng với thiên tai, tự phục hồi trước những tổn thương hạ tầng và bao dung với các thế hệ cư dân.
